Khủng hoảng Trung Đông: Bức tranh kinh tế toàn cầu đứt gãy diện rộng chưa từng có kể từ đại dịch Covid-19

Việc Mỹ và Israel tấn công Iran đã châm ngòi cho một cuộc xung đột bùng phát tại Vịnh Ba Tư. Khủng hoảng tại khu vực Trung Đông đang tạo ra một cơn địa chấn kinh tế, với mức độ đứt gãy được các chuyên gia đánh giá là "nghiêm trọng và trực diện nhất" kể từ sau đại dịch Covid-19.

Khác với các cuộc khủng hoảng trước đây vốn chỉ dừng lại ở tâm lý lo ngại, các đòn trả đũa của Iran hiện nay đã đánh trực tiếp vào các "tế bào" kinh tế then chốt của khu vực Trung Đông và thế giới.

Không phận Trung Đông tê liệt: Huỷ loạt chuyến bay, ngành du lịch "hoảng loạn"

Trong hơn hai thập kỷ qua, Trung Đông đã vươn lên thành "ngã tư" chiến lược giữa châu Âu và châu Á, đặc biệt sau khi không phận Nga và Ukraine bị hạn chế vì chiến sự. Dữ liệu từ hãng phân tích hàng không Cirium, ba hãng chủ lực vận hành tại các trung tâm này gồm Emirates, Qatar Airways và Etihad Airways mỗi ngày kết nối khoảng 90.000 hành khách trung chuyển, chưa tính lượng khách đến và đi trực tiếp trong khu vực.

Kể từ sáng 28/2, quân đội Mỹ và Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) phát động chiến dịch tập kích Iran. Điều này kéo theo hệ lụy tức thì là không phận khu vực Trung Đông bị phong tỏa trên diện rộng.

Ít nhất 8 quốc gia gồm Iran, Israel, Iraq, Jordan, Qatar, Bahrain, Kuwait và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đồng loạt đóng cửa không phận khi xung đột leo thang. Syria cũng phong tỏa một phần bầu trời phía nam.

Việc đóng cửa không phận khiến các hãng chịu ảnh hưởng trực tiếp gồm Wizz Air, Flydubai, United, Delta và Azerbaijan Airlines. Các trung tâm trung chuyển chiến lược tại Dubai, Abu Dhabi và Doha phải ngừng hoạt động, kéo theo hơn 1.000 chuyến bay của các hãng Trung Đông bị hủy.

Các sân bay lớn tại Trung Đông, bao gồm sân bay Dubai (Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất - UAE), cảng hàng không quốc tế bận rộn nhất thế giới - và Doha (Qatar) đã phải đóng cửa sang ngày thứ ba liên tiếp. Tình trạng này khiến hàng chục nghìn hành khách bị kẹt lại, tạo nên một trong những cú sốc nghiêm trọng nhất đối với ngành hàng không những năm gần đây.

Các chuyên gia phân tích từ B Riley Securities dự báo, việc thiết lập các vùng chiến sự cùng với lệnh đóng cửa không phận sẽ làm suy giảm đáng kể nhu cầu du lịch tại khu vực này trong nhiều tuần tới.

Dữ liệu từ VariFlight cho thấy các hãng hàng không thuộc Trung Quốc đại lục đã hủy tới 26,5% số chuyến bay đến và đi từ Trung Đông trong tuần từ ngày 2/3 đến 8/3.

Giới quan sát dự báo, nếu xung đột không sớm hạ nhiệt, ngành hàng không toàn cầu sẽ phải đối mặt với đợt tái cấu trúc lịch trình bay quy mô lớn nhất kể từ sau đại dịch COVID-19.

Vận tải biển và chuỗi cung ứng "nghẹt thở" tại Eo biển Hormuz

Mới nhất, trong bài phát biểu phát trên kênh truyền hình nhà nước Islamic Republic of Iran Broadcasting, Tướng Ebrahim Jabbari tuyên bố cảnh báo lực lượng hải quân và lục quân của IRGC sẽ tấn công bất kỳ con tàu nào tìm cách đi qua khu vực.

Theo thống kê, eo biển Hormuz, tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới đối với hoạt động thương mại dầu mỏ toàn cầu. Khoảng 1/3 lượng dầu thô xuất khẩu bằng đường biển trên toàn cầu và một phần đáng kể khí đốt tự nhiên hóa lỏng đi qua tuyến đường huyết mạch hẹp này mỗi ngày. Trong số đó, khoảng 75% dòng chảy này được vận chuyển tới các thị trường châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Nếu hoạt động vận tải bị tê liệt trong thời gian dài, thị trường sẽ mất đi một lượng lớn nguyên liệu thô mà khó có thể bù đắp nhanh chóng.

Từ góc độ phân tích thị trường, sự tăng vọt giá cổ phiếu dầu khí là một ví dụ điển hình về yếu tố địa chính trị ảnh hưởng đến giá dầu. Nguy cơ gián đoạn nguồn cung sẽ khiến giá tăng mạnh và tiềm ẩn rủi ro trong thời gian dài có thể đẩy nhanh lạm phát và gây ra suy thoái kinh tế toàn cầu.

Đặc biệt, ba hãng vận tải biển lớn của thế giới là Maersk (Đan Mạch), Hapag-Lloyd (Đức) và CMA CGM (Pháp) đều đã thông báo chuyển hướng tàu vòng qua châu Phi, tránh kênh đào Suez và eo biển Bab el-Mandeb. Diễn biến này làm kéo dài thời gian vận chuyển và tăng chi phí logistics thêm hàng ngàn USD mỗi container đồng thời áp đặt thêm các khoản phụ phí.

"Đòn đánh" vào hạ tầng chiến lược năng lượng và công nghiệp

Xung đột lan rộng tại Trung Đông đang đe dọa gây ra cú gián đoạn nghiêm trọng nhất đối với thị trường khí đốt toàn cầu kể từ khi chiến sự Nga Ukraine làm đảo lộn dòng chảy năng lượng cách đây 4 năm.

Các quốc gia láng giềng Iran, đặc biệt là Qatar, nằm trong nhóm nhà cung cấp khí tự nhiên hóa lỏng LNG quan trọng nhất thế giới. Trong đó, Tập đoàn QatarEnergy ngày 2/3 xác nhận việc tạm dừng sản xuất tại tổ hợp Ras Laffan - nơi cung cấp khoảng 1/5 sản lượng LNG toàn cầu.

Nguyên nhân của động thái này là do tổ hợp xuất khẩu lớn nhất thế giới đã hứng chịu một cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái của Iran. Sự cố này đã đẩy giá khí đốt tại châu Âu tăng vọt hơn 50%, gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu.

Theo dữ liệu theo dõi tàu biển, hoạt động vận chuyển LNG qua tuyến đường biển hẹp này gần như đã tê liệt. Châu Á hiện là khu vực dễ tổn thương nhất trước cú sốc mới. Hơn 80% LNG của Qatar được xuất sang châu Á trong năm ngoái, trong đó Trung Quốc là khách hàng lớn nhất, chiếm hơn 20% lượng nhập khẩu từ quốc gia này. Ấn Độ đứng thứ hai.

Theo đó, các khách hàng châu Á đang khẩn cấp liên hệ với các nhà cung cấp để tìm nguồn thay thế. Còn Ai Cập tìm cách đẩy nhanh tiến độ nhận hàng sau khi Israel đóng cửa một số mỏ khí.

Tuy nhiên, các chuyến hàng đến châu Á và châu Âu đều phải đi qua eo Hormuz. Thống kê cho thấy, ít nhất 11 tàu chở LNG đi hoặc đến Qatar đã phải dừng hành trình để tránh khu vực nguy hiểm. Tương tự, UAE - một nhà xuất khẩu LNG quy mô nhỏ hơn, cũng phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến đường này.

Giới phân tích nhận định đây là cú sốc nghiêm trọng nhất đối với thị trường khí đốt kể từ sau cuộc xung đột Nga-Ukraine năm 2022.

Chưa kể, sự đứt gãy trong chuỗi cung ứng dầu khí đang tạo ra hiệu ứng domino tàn khốc lên các ngành công nghiệp hạ nguồn. Việc thiếu hụt trầm trọng các nguyên liệu đầu vào thiết yếu như ethylene và propylene không chỉ làm tê liệt ngành hóa chất mà còn trực tiếp đe dọa các dây chuyền sản xuất ô tô và nhựa trên phạm vi toàn cầu. Với diễn biến phức tạp hiện tại, giới chuyên gia dự báo tình trạng khan hiếm nguồn cung này sẽ khó có thể hạ nhiệt trước khi kết thúc mùa hè năm 2026, đặt các doanh nghiệp vào cuộc đua sinh tồn đầy cam go.

Chứng khoán toàn cầu chao đảo

Xung đột leo thang tại Trung Đông đã đẩy giá năng lượng tăng vọt, kéo cổ phiếu hàng không lao dốc trong khi nhóm cổ phiếu năng lượng và cổ phiếu quốc phòng bứt phá mạnh.

Trên bình diện quốc tế, thị trường chứng khoán Mỹ trải qua phiên giao dịch ngày 2/3 đầy biến động khi xung đột tại Iran lan rộng, đẩy giá năng lượng thế giới tăng vọt.

Tại Phố Wall, các chỉ số mở cửa trong sắc đỏ nhưng dần phục hồi khi nhà đầu tư kỳ vọng đợt tăng giá năng lượng có thể chỉ mang tính ngắn hạn.

Ngược lại, chứng khoán châu Âu chịu áp lực nặng nề. Tại thị trường London, chỉ số FTSE 100 giảm 1,2% xuống 10.780,11 điểm lúc đóng cửa. Tại Paris, chỉ số CAC 40 giảm 2,2% xuống 8.394,32 điểm. Tại Frankfurt, chỉ số DAX lúc chốt phiên giảm 2,6% xuống 24.638,00 điểm.

Đặc biệt, căng thẳng leo thang tại khu vực này khiến các các hãng hàng không khu vực châu Á cũng không đứng ngoài vòng ảnh hưởng. Cổ phiếu của ANA Holdings (Nhật Bản), Air China, China Southern Airlines (Trung Quốc) và AirAsia X (Malaysia) đều giảm ít nhất 4%.

Còn ở Trung Đông, cơ quan Quản lý thị trường vốn UAE (CMA) cho biết việc tạm đóng cửa hai sàn là biện pháp nằm trong chức năng giám sát và điều tiết của cơ quan này, nhằm tạo thêm thời gian để nhà chức trách và các thành viên thị trường đánh giá tác động của các diễn biến gần đây đối với hạ tầng tài chính và niềm tin của nhà đầu tư.

Động thái trên của UAE cũng cho thấy căng thẳng địa chính trị đang lan sang lĩnh vực tài chính, đồng thời làm gia tăng nguy cơ gián đoạn kinh tế trên diện rộng tại vùng Vịnh.

Quyết định đóng cửa thị trường được đưa ra sau loạt cuộc tấn công trả đũa bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran nhằm vào các thành phố và mục tiêu chiến lược tại vùng Vịnh, trong đó có sân bay và nhiều hạ tầng trọng yếu.

Diễn biến trên không chỉ buộc nhà chức trách siết các biện pháp an toàn như hạn chế không phận và ban hành khuyến cáo đi lại, mà còn làm gián đoạn hoạt động kinh doanh trên diện rộng tại vùng Vịnh.

Nỗi lo "bóng ma lạm phát" trở lại

Việc giá dầu Brent leo thang mạnh mẽ, vượt ngưỡng 80 USD/thùng và đang duy trì đà tăng tốc tiến sát mốc 100 USD/thùng, đang tạo ra một "cú sốc cung" trực diện đối với nền kinh tế toàn cầu.

Theo các chuyên gia, một sự gián đoạn kéo dài tại eo biển Hormuz có thể đẩy giá dầu lên cao hơn đáng kể so với các mức gần đây, làm thu hẹp biên lợi nhuận doanh nghiệp và khiến lộ trình chính sách của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ trở nên phức tạp hơn.

Chiến lược gia Dominic Wilson của Goldman Sachs nhấn mạnh, chỉ khi giá dầu bị gián đoạn nghiêm trọng và kéo dài (như năm 1990 hoặc 2022 chẳng hạn) thì mới gây ảnh hưởng lớn tới bức tranh tăng trưởng toàn cầu.

Còn ông Ajay Rajadhyaksha của ngân hàng Barclays nhận định: “Nguy cơ rủi ro đối với một cuộc xung đột kéo dài hiện cao hơn so với năm 2024 và 2025, dù chúng tôi không cho rằng cuộc chiến này sẽ leo thang đến mức làm thay đổi đáng kể triển vọng kinh tế Mỹ"

Trong khi đó, ông Heng Koon How, Giám đốc Chiến lược Thị trường, Khối Nghiên cứu Thị trường và Kinh tế Toàn cầu, Ngân hàng UOB, giá dầu duy trì quanh 80 USD/thùng có thể khiến lạm phát ngắn hạn khó giảm, đặc biệt nếu giá xăng nội địa tại Mỹ tăng mạnh. Đây là chỉ báo được giới đầu tư và cả Nhà Trắng theo dõi sát sao, nhất là trong bối cảnh chuẩn bị bước vào chu kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ. Nếu giá xăng vượt 4 USD/gallon và tiến sát 5 USD/gallon, áp lực chính trị và lạm phát sẽ gia tăng đáng kể.

Dù vậy, UOB vẫn duy trì dự báo Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ cắt giảm lãi suất thêm hai lần, mỗi lần 25 điểm cơ bản vào tháng 6 và trong quý 3/2026. Tuy nhiên, rủi ro nằm ở khả năng Fed phải trì hoãn hoặc tỏ ra thận trọng hơn nếu lạm phát chịu tác động lan tỏa từ giá năng lượng.

×