Kích hoạt đầu tàu kinh tế nhà nước: Gỡ "vòng an toàn", tạo sức bật tăng trưởng (bài cuối)

Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW, ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Đến nay, khu vực kinh tế nhà nước đã ghi nhận những chuyển động bước đầu. Không ít doanh nghiệp tiếp tục duy trì đà tăng trưởng, khẳng định vai trò trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Những kết quả này càng cho thấy, khi có cơ chế phù hợp, quyền chủ động trong quản trị và chiến lược phát triển rõ ràng, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) có thể phát huy hiệu quả nguồn lực, cạnh tranh trên thị trường và thực hiện tốt vai trò dẫn dắt ở nhiều ngành, lĩnh vực quan trọng.

Xoá bỏ “gót chân Asin - Bảo toàn vốn” trong tư duy DNNN

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào những "điểm sáng" đó sẽ chưa phản ánh đầy đủ bức tranh của khu vực DNNN.

Thực tế, bên cạnh những doanh nghiệp liên tục tăng trưởng về doanh thu, lợi nhuận và từng bước mở rộng hoạt động ra thị trường quốc tế, vẫn còn không ít doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình tái cơ cấu, cổ phần hóa, thoái vốn hay xử lý các dự án tồn đọng kéo dài.

Những điểm nghẽn về cơ chế, đất đai, định giá tài sản, phân cấp quản lý hay trách nhiệm của người thực thi,... vẫn đang ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của một bộ phận doanh nghiệp.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, điểm đáng chú ý của Nghị quyết 79 là tư duy tiếp cận đã có sự thay đổi. Nếu trước đây chủ yếu là sắp xếp, thu hẹp quy mô hay xử lý những tồn tại của DNNN, thì nay mục tiêu được đặt ra là xây dựng một khu vực DNNN thực sự mạnh, hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh quốc tế và đủ sức dẫn dắt nền kinh tế.

Tuy nhiên, từ chủ trương đến thực tiễn luôn tồn tại một khoảng cách cần được thu hẹp.

Nhiều chuyên gia kinh tế đều chung nhận định rằng, để khu vực DNNN thực sự trở thành một động lực tăng trưởng như kỳ vọng, cần tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, đổi mới tư duy quản trị, nâng cao năng lực thực thi và hoàn thiện các cơ chế phù hợp với yêu cầu vận hành của nền kinh tế thị trường.

Đó cũng là những vấn đề đang được chính các doanh nghiệp và chuyên gia đề xuất nhằm đưa tinh thần của Nghị quyết 79 đi vào thực tiễn, để thành công không chỉ dừng lại ở một vài "đầu tàu", mà lan tỏa thành sức bật của toàn bộ khu vực doanh nghiệp Nhà nước.

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, điểm nghẽn của DNNN không nằm ở việc thiếu vốn, thiếu đất hay thiếu thị trường, mà chủ yếu xuất phát từ thể chế, cơ chế quản trị và phương thức sử dụng nguồn lực.

“Muốn doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt nền kinh tế, cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo, trao quyền gắn với trách nhiệm giải trình, đồng thời xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên hiệu quả và năng suất. Chỉ khi những "điểm nghẽn" này được tháo gỡ, nguồn lực khổng lồ của khu vực doanh nghiệp nhà nước mới có thể được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế”, bà Lan cho biết.

Quan điểm này cũng được TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh nhìn nhận từ một góc độ khác.

Theo ông Thành, nhiều năm qua, yêu cầu bảo toàn vốn Nhà nước là cần thiết, nhưng trên thực tế, cách thực hiện ở không ít nơi lại khiến người quản lý doanh nghiệp có tâm lý e ngại rủi ro, ưu tiên sự an toàn hơn là đổi mới sáng tạo.

"Không có khoản đầu tư nào vừa tạo ra lợi nhuận lớn, vừa hoàn toàn không có rủi ro", TS Võ Trí Thành nhấn mạnh.

Với cách mạng công nghệ, ứng dụng khoa học và trí tuệ nhân tạo nhanh chóng, những lĩnh vực tạo ra năng lực cạnh tranh mới như công nghệ cao, AI, bán dẫn, năng lượng mới, công nghiệp nền tảng hay đầu tư ra nước ngoài đều đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian dài và mức độ bất định cao và đặc biệt là rủi ro mất vốn lớn. Nếu tiêu chí đánh giá chỉ tập trung vào việc “vốn có bị mất hay không”, mà không đánh giá đầy đủ hiệu quả của cả danh mục đầu tư và khả năng tạo giá trị dài hạn, rất dễ khiến người đứng đầu doanh nghiệp có xu hướng lựa chọn phương án an toàn nhất.

TS Võ Trí Thành khẳng định, chính vì chọn “bảo toàn vốn” là tiêu chí tiên quyết, nên lãnh đạo DNNN sẽ chỉ chọn an toàn, đầu tư lợi nhuận thấp, thay vì lựa chọn đột phá, đổi mới - sáng tạo để có lợi nhuận cao nhưng rủi ro lớn. Đây chính là “tâm lý phòng thủ” trong quản trị vốn Nhà nước.

“Khi chi phí cho một quyết định sai lớn hơn rất nhiều lợi ích của một quyết định đúng, người ta sẽ hình thành một cơ chế khuyến khích ngầm rằng không làm thì an toàn hơn làm”, chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành nhấn mạnh.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến một bộ phận DNNN có thể rơi vào trạng thái “giữ vốn” thay vì “sử dụng vốn” và, từ đó đóng băng vốn về mặt danh nghĩa. Mục tiêu của quản lý vốn Nhà nước không thể chỉ là “không để mất vốn”, mà phải là làm cho đồng vốn sinh sôi và tạo ra giá trị lớn hơn.

Trong khi đó, PGS, TS Võ Đại Lược, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho rằng, quy trình ra quyết định nhiều tầng nấc, trong khi phân cấp, phân quyền chưa rõ ràng đã làm giảm tính chủ động của DNNN trước những biến động của thị trường.

Vì vậy, bài toán đặt ra không chỉ là trao thêm quyền cho DNNN mà còn phải thiết kế cơ chế phân cấp rõ ràng, xác định cụ thể trách nhiệm của người đứng đầu. Chỉ khi bộ máy ra quyết định đủ tinh gọn và đủ nhanh, khu vực DNNN mới có thể chuyển lợi thế về quy mô vốn thành lợi thế cạnh tranh và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Doanh nghiệp cần gì?

Từ góc nhìn của những đơn vị trực tiếp quản lý, điều hành doanh nghiệp, điều họ cần lúc này là một cơ chế phù hợp để khai thác hiệu quả những nguồn lực đang có.

Ông Vũ Trí Thức - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) cho rằng, một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay là quy trình đầu tư, thoái vốn vẫn còn kéo dài, chưa theo kịp diễn biến của thị trường.

Theo ông, việc xác định giá trị doanh nghiệp hiện phải tuân thủ đầy đủ các bước từ xác định giá trị tài sản, thuê tổ chức thẩm định giá độc lập đến tổ chức đấu giá công khai. Toàn bộ quy trình thường kéo dài từ 3 đến 6 tháng, trong khi thị trường biến động từng ngày.

"Nhà đầu tư chuyên nghiệp luôn đưa ra quyết định rất nhanh theo diễn biến thị trường. Nếu doanh nghiệp vẫn phải đi theo một quy trình quá dài, khi hoàn tất thủ tục thì cơ hội đầu tư có thể đã qua", ông Thức chia sẻ.

Từ thực tiễn đó, SCIC kiến nghị cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đầu tư, kinh doanh vốn Nhà nước theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, đồng thời đổi mới phương thức quản lý theo nguyên tắc thị trường, đi đôi với cơ chế giám sát minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Ở góc độ doanh nghiệp sản xuất, ông Đào Trọng Cường - Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) cho rằng, quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước sẽ rất khó đạt mục tiêu nếu chưa giải quyết dứt điểm những tồn tại về cơ chế tài chính, nguồn vốn và đất đai.

Theo ông, đây là ba "nút thắt" lớn nhất đang ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ cơ cấu lại doanh nghiệp. Với nhiều dự án tồn đọng kéo dài nhiều năm, vấn đề hiện nay không chỉ là khôi phục sản xuất mà còn phải tháo gỡ các vướng mắc trong quyết toán đầu tư, xử lý tài sản và hoàn thiện hồ sơ pháp lý.

Từ thực tế đó, Vinachem kiến nghị cần có các cơ chế đặc thù để xử lý những tồn tại lịch sử, đồng thời hoàn thiện chính sách về tài chính, đất đai và đầu tư nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp đẩy nhanh tiến trình tái cơ cấu.

Một vấn đề khác cũng được nhiều doanh nghiệp đề cập là cách thức đánh giá hiệu quả hoạt động.

Ông Nguyễn Vũ Hoan - Thành viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood 1) cho rằng, với nhiều doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bảo đảm an ninh lương thực hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị, việc chỉ đánh giá dựa trên chỉ tiêu lợi nhuận là chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả hoạt động.

Theo ông, cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá phù hợp hơn, trong đó không chỉ xem xét kết quả kinh doanh mà còn tính đến hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước, năng lực đổi mới sáng tạo, khả năng bảo toàn và phát triển nguồn lực, cũng như mức độ đóng góp cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Đây cũng là cách để tạo động lực cho doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào những lĩnh vực mới, thay vì chỉ lựa chọn các phương án an toàn nhằm bảo đảm các chỉ tiêu tài chính ngắn hạn.

Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Doãn Thanh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho rằng, bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, điều quan trọng là nâng cao năng lực thực thi chính sách.

Theo ông, để Nghị quyết 79 phát huy hiệu quả, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm: Tiếp tục hoàn thiện, đồng bộ khung pháp lý; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với tăng cường hậu kiểm; đồng thời xây dựng cơ chế bảo vệ những cán bộ, người quản lý doanh nghiệp dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Khi những kiến nghị từ chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý từng bước được hiện thực hóa, thành công sẽ không còn dừng lại ở một vài "đầu tàu", mà có thể lan tỏa thành sức bật của cả khu vực kinh tế nhà nước. Từ đó, phát huy hiệu quả mọi nguồn lực Nhà nước để tạo động lực mới cho mục tiêu phát triển cao trong giai đoạn tới.

Tại Nghị quyết 79, Trung ương đã thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn của khu vực này, trong đó hiệu quả hoạt động chưa đồng đều, một bộ phận DNNN chưa phát huy tương xứng nguồn lực và lợi thế được giao; Năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo còn hạn chế, nhất là so với yêu cầu cạnh tranh quốc tế và phát triển các ngành công nghệ cao; Quản trị doanh nghiệp còn bất cập, có nơi chưa theo kịp các chuẩn mực quản trị hiện đại, còn nặng tính hành chính.
DNNN chưa sử dụng nguồn lực hiệu quả, đặc biệt là vốn, đất đai và tài sản nhà nước; tình trạng đầu tư dàn trải, chậm thoái vốn hoặc tái cơ cấu vẫn là vấn đề cần xử lý.
Bên cạnh đó, việc liên kết với khu vực kinh tế tư nhân còn yếu, chưa tạo được nhiều chuỗi cung ứng và hệ sinh thái để doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu hơn.
Một số DNNN còn tâm lý trông chờ, dựa vào lợi thế từ Nhà nước, thay vì nâng cao năng lực tự chủ và cạnh tranh bằng năng suất, công nghệ và chất lượng quản trị. Chưa hình thành được nhiều doanh nghiệp quy mô lớn có năng lực dẫn dắt, đủ sức cạnh tranh và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Về hoạt động, theo số liệu của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, trong 20 năm qua, khu vực DNNN đã trải qua ba giai đoạn phát triển rõ nét: Mở rộng quy mô vốn; tái cơ cấu mạnh mẽ và cuối cùng là từng bước nâng cao hiệu quả hoạt động.
Nhưng, với nguồn lực khổng lồ sức bật của doanh nghiệp Nhà nước chưa có, vẫn chỉ tròn vai, thuộc bài, phát triển cầm chừng.
Nghịch lý đáng buồn là dù quy mô vốn của DNNN gia tăng liên tục nhưng hiệu quả sử dụng vốn chưa theo kịp, thậm chí trở thành điểm nghẽn của nền kinh tế do các dự án đầu tư vốn lớn, thua lỗ, gánh nợ.
Đây cũng là lý do Chính phủ liên tục yêu cầu DNNN chuyển từ mục tiêu bảo toàn vốn sang bảo toàn và phát triển vốn, tối đa hóa hiệu quả đầu tư, đồng thời phát huy vai trò dẫn dắt trong các ngành chiến lược, công nghệ và hạ tầng.

×