Kiểu “mua bán” vô cùng kỳ quái thời phong kiến, gọi là “điển thê”, rốt cục nó là gì?

Kiểu “mua bán” vô cùng kỳ quái thời phong kiến, gọi là “điển thê”, rốt cục nó là gì?

Bạn có dám tin không? Trong xã hội phong kiến xưa từng tồn tại một kiểu “mua bán” vô cùng kỳ quái: thứ bị đem ra giao dịch không phải trâu ngựa, ruộng đất hay tài sản, mà là con người bằng xương bằng thịt.

Điều khó tin hơn là kiểu giao dịch ấy đã tồn tại trong dân gian suốt hơn 2.000 năm, từ thời Hán cho tới tận cuối thời Thanh, thậm chí sang cả thời Dân quốc vẫn còn lác đác xuất hiện.

Người bị đem ra mua bán là ai?

Chính là vợ của những người nghèo.

Người nghèo không cưới nổi vợ, không có con nối dõi thì phải làm sao? Họ nghĩ ra một cách: đem vợ của mình “cho thuê” để sinh con cho người khác.

Kiểu giao dịch ấy được gọi là “điển thê”.

“Điển thê” là gì?

Nói đơn giản, “điển thê” chính là đem vợ đi cầm cố như một món đồ.

Cũng giống như khi thiếu tiền, người ta mang nhẫn vàng hay đồ quý tới tiệm cầm đồ để đổi lấy bạc xoay xở, chờ có tiền rồi chuộc lại. Điển thê cũng vận hành theo logic tương tự.

Khi nhà nghèo không còn gạo ăn, người chồng sẽ đem vợ “cầm” cho gia đình giàu có hơn, thỏa thuận thời hạn cụ thể như ba năm hay năm năm. Trong khoảng thời gian đó, người vợ phải sống ở nhà người khác, sinh con cho họ. Hết thời hạn, người chồng mới có thể “chuộc” vợ về.

Nghe có vẻ tàn nhẫn, nhưng trong xã hội phong kiến xưa, chuyện này lại không hề hiếm gặp.

Có người sẽ hỏi: “Người phụ nữ có đồng ý không?”

Đương nhiên là không.

Nhưng ở thời đại ấy, phụ nữ hầu như không có tiếng nói. Chồng quyết định, mẹ chồng gật đầu, người vợ chỉ còn cách chấp nhận số phận.

Điển thê thậm chí còn có quy trình rất hoàn chỉnh.

Trước tiên phải lập khế ước, gọi là “khế điển thê”, trong đó ghi rõ ràng: thời hạn bao lâu, số bạc cầm cố là bao nhiêu, con sinh ra thuộc về ai, chi phí ăn ở do bên nào chịu, vi phạm sẽ bị xử phạt thế nào…

Sau khi viết xong khế ước, còn phải mời người làm chứng và người bảo lãnh, điểm chỉ ký tên, gần giống như giao dịch mua bán nhà đất chính thức.

Vì sao lại xuất hiện kiểu tập tục này?

Thoạt nhìn, ai cũng sẽ cảm thấy đây là một chuyện vô nhân tính. Nhưng nếu đặt vào bối cảnh xã hội phong kiến, đằng sau nó là hiện thực vô cùng khắc nghiệt.

Người xưa có câu: “Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại” — trong ba điều bất hiếu, không có con nối dõi là điều lớn nhất.

Không có con trai đồng nghĩa với việc không thể nối dõi tông đường, chết cũng không còn mặt mũi gặp tổ tiên.

Người nghèo không đủ tiền cưới vợ thì đành “mượn vợ” của người khác. Ngược lại, có những gia đình nghèo tới mức không nuôi nổi vợ con, nên đem vợ đi “cầm” để đổi lấy một khoản tiền cứu đói. Vừa có tiền sinh sống, vừa giảm bớt miệng ăn trong nhà — đúng kiểu “một công đôi việc”.

Còn những gia đình giàu có vì sao không cưới thiếp mà lại chọn “điển thê”?

Bởi vì nạp thiếp tốn kém hơn nhiều.

Cưới vợ chính thất cần sính lễ, cưới thiếp cũng phải có nghi thức, tiêu tốn không ít bạc tiền. Trong khi đó, điển thê chỉ cần bỏ ra một khoản tiền cầm cố. Hết hạn thì người đàn bà rời đi, không cần nuôi dưỡng lâu dài, tính ra “kinh tế” hơn nhiều so với nạp thiếp.

Chính vì thế, chế độ điển thê tồn tại được suốt nhiều thế kỷ, bởi nó đồng thời “giải quyết” nhu cầu của cả hai phía: người nghèo cần tiền để sinh tồn, người giàu cần con nối dõi.

Chỉ có điều, ở giữa tất cả những giao dịch ấy, chưa từng có ai thực sự quan tâm tới cảm nhận của người phụ nữ.

Quy trình điển thê diễn ra như thế nào?

Trước hết là tìm người môi giới. Những người này giống như cò mối ngày nay, chuyên đứng ra kết nối các vụ “điển thê” và ăn phần trăm hoa hồng nên rất nhiệt tình.

Tiếp đó là “xem người”.

Bên mua sẽ xem tuổi tác, sức khỏe và khả năng sinh nở của người phụ nữ. Khoảng ngoài 20 tuổi là lý tưởng nhất, hơn 30 vẫn còn chấp nhận được, còn quá 40 tuổi thì gần như không ai muốn nhận.

Ngoại hình không phải điều quan trọng nhất. Điều họ quan tâm là có khỏe mạnh, làm việc được và sinh con được hay không.

Sau đó là mặc cả giá tiền.

Số bạc cầm cố phụ thuộc vào tuổi tác, sức khỏe và việc người phụ nữ đã từng sinh con hay chưa. Người trẻ khỏe, dễ sinh nở thì giá cao. Người lớn tuổi hoặc bệnh tật thì giá thấp hơn.

Thông thường, tiền điển thê còn cao hơn cả giá mua một tỳ nữ, bởi mục đích hoàn toàn khác nhau: tỳ nữ để hầu hạ, còn điển thê chủ yếu là để sinh con.

Khi mọi thứ đã thống nhất, hai bên sẽ lập khế ước. Trong đó ghi rõ kiểu như:

“Vợ của người họ Triệu ở thôn nào đó, nay đem điển cho người họ Tôn làm vợ trong ba năm, số bạc bao nhiêu lượng. Con sinh trong thời gian điển thuộc về bên họ Tôn. Hết hạn sẽ trả về cho họ Triệu…”

Hai bên điểm chỉ, người trung gian đứng ra bảo lãnh.

Cuối cùng là “qua cửa”.

Người phụ nữ thu dọn quần áo, theo “người chồng mới” về nhà và tạm thời cắt đứt liên hệ với gia đình cũ.

Trong thời gian điển thê, ban ngày họ phải làm việc đồng áng, quán xuyến việc nhà, ban đêm phải hầu hạ trên giường.

Nếu may mắn, chỉ sau một hai năm đã mang thai và sinh được con trai thì xem như “hoàn thành nhiệm vụ”. Nếu mãi không có thai, bên mua coi như mất trắng số bạc đã bỏ ra.

Số phận của những người phụ nữ điển thê

Cuộc sống của những người phụ nữ ấy vô cùng bi thảm.

Thứ nhất là thân phận mập mờ.

Ở nhà cũ, họ là vợ. Nhưng ở nhà mới thì là gì? Không phải chính thất, cũng chẳng phải thiếp, càng không phải người hầu. Địa vị cực kỳ lúng túng.

Người trong gia đình “mua” họ cũng không thật lòng đối đãi, bởi trong mắt họ, đây chỉ là người “mượn tạm”, dùng xong rồi sẽ trả lại.

Thứ hai là lao động cực nhọc.

Gia đình bỏ tiền ra, dĩ nhiên muốn “thu hồi vốn”. Ban ngày làm việc quần quật, ban đêm tiếp tục phục vụ chuyện chăn gối. Có người lao lực tới sảy thai, có người bệnh cũ tái phát, sức khỏe suy kiệt.

Thứ ba là nỗi đau chia lìa mẹ con.

Con sinh trong thời gian điển thê thuộc về gia đình bên mua, không liên quan gì tới người mẹ ruột. Người mẹ không được nhận con, còn đứa trẻ lớn lên đôi khi cũng chẳng biết mẹ ruột mình là ai.

Mang nặng đẻ đau mười tháng, nhưng sau một lần sinh nở lại vĩnh viễn mất con — đó là nỗi đau mà khó ai có thể tưởng tượng.

Thứ tư là “ngôi nhà không còn đường quay về”.

Sau khi hết hạn trở về, người phụ nữ ấy sẽ phải đối mặt với ánh mắt thế nào từ chồng cũ? Con cái trong nhà sẽ nghĩ gì?

Có người sau nhiều năm trở về thì phát hiện chính con ruột mình cũng không còn nhận ra mẹ nữa.

Luật pháp nhìn nhận ra sao?

Nhiều người có thể nghĩ rằng chuyện này chắc chắn là phạm pháp.

Thực tế, luật pháp các triều đại đều cấm điển thê. Từ thời Hán tới thời Thanh đều có điều luật quy định rõ: kẻ đem vợ con ra cầm cố sẽ bị đánh trượng, thậm chí bị phạt tù.

Nhưng vấn đề là: luật pháp là một chuyện, hiện thực lại là chuyện khác.

Quan phủ phần lớn đều nhắm mắt cho qua.

Vì sao?

Bởi họ cũng khó xử lý triệt để. Những gia đình điển thê đa phần đều nghèo tới mức sắp chết đói. Nếu bắt người chồng bỏ tù, cả gia đình càng không có đường sống. Nếu bắt luôn bên mua, thì người phụ nữ và đứa trẻ biết dựa vào ai?

Hơn nữa, giao dịch điển thê thường diễn ra bí mật. Khế ước được giấu kín trong nhà, người ngoài không biết, quan phủ cũng khó phát hiện.

Thời Thanh thậm chí còn có quy định: nếu người phụ nữ “tự nguyện” thì không bị xử phạt.

Mà cái gọi là “tự nguyện” ấy phần lớn chỉ là bị ép buộc trong tuyệt vọng.

Có những người phụ nữ nhìn cảnh cả nhà sắp chết đói, bị chồng thúc ép, cuối cùng chỉ có thể gật đầu. Một khi đã ký vào khế ước, quan phủ cũng mặc nhiên bỏ qua.

Chính vì thế, dù trên danh nghĩa là bất hợp pháp, chế độ điển thê vẫn tồn tại suốt hơn 2.000 năm.

Một vụ điển thê có thật thời Thanh

Vào thời Càn Long, ở Hà Nam có một nông dân họ Triệu cùng người vợ họ Lý ngoài 30 tuổi.

Gia đình họ nghèo kiết xác, mất mùa liên miên, cả nhà gần như chết đói.

Trong làng có một phú hộ họ Tôn đã ngoài 40 tuổi nhưng chính thất mãi không sinh được con trai. Ông ta muốn nạp thiếp nhưng tiếc tiền, nên nghe tin nhà họ Triệu khốn khó liền nhờ người mai mối để “điển” vợ của Triệu.

Ban đầu, Triệu không đồng ý. Dù nghèo đến đâu, vợ vẫn là vợ mình, sao có thể để người đàn ông khác động vào?

Nhưng nhìn lũ trẻ gầy đói trong nhà, cuối cùng ông ta nghiến răng chấp nhận.

Giá điển là 20 lượng bạc — số tiền đủ mua rất nhiều lương thực, đủ cho cả gia đình sống qua một năm.

Người vợ họ Lý vừa khóc vừa thu dọn quần áo rồi theo họ Tôn về nhà.

Ngay năm đầu tiên, bà đã mang thai và sinh một bé trai kháu khỉnh. Họ Tôn vui mừng tới mức mở tiệc ăn mừng suốt ba ngày.

Ba năm sau, thời hạn kết thúc, bà Lý trở về nhà họ Triệu.

Người chồng hỏi ba năm ấy sống thế nào, bà không nói một lời, chỉ lặng lẽ khóc.

Câu chuyện này sau được ghi lại trong một tập bút ký, bởi nó có kết cục vô cùng bi thảm:

Sau khi trở về nhà cũ, bà Lý ngày đêm nhớ đứa con để lại ở nhà họ Tôn, cuối cùng sinh bệnh u uất rồi qua đời.

Về sau, đứa trẻ lớn lên, từ miệng người khác mới biết ai là mẹ ruột mình. Khi tìm tới thì mẹ đã mất từ lâu.

Một cuộc “điển thê”, cuối cùng hủy hoại cuộc đời của biết bao con người.

Sự thật còn tàn nhẫn hơn

Điều đáng sợ hơn là không phải mọi trường hợp điển thê đều xuất phát từ cảnh nghèo cùng cực.

Có những gia đình giàu có nhưng chính thất không sinh được con trai. Họ không muốn nạp thiếp vì sợ ảnh hưởng địa vị người vợ cả và chuyện phân chia tài sản, nên tìm một phụ nữ khỏe mạnh đã từng sinh nở ở gia đình nghèo để “mượn bụng sinh con”.

Đứa trẻ sinh ra sẽ được tính là con của chính thất, còn người phụ nữ kia cầm tiền rồi rời đi.

Trong những trường hợp ấy, bên “bán” không hẳn bị dồn vào đường cùng, còn bên “mua” cũng không phải vì nghèo không cưới nổi thiếp.

Nhưng dù ở hoàn cảnh nào, người chịu thiệt thòi nhất vẫn luôn là phụ nữ.

Họ bị biến thành món hàng để giao dịch, thành công cụ sinh nở, chứ không được xem như một con người có nhân phẩm và quyền lựa chọn.

Kiểu tập tục này kéo dài tới tận cuối thời Thanh. Sang thời Dân quốc, pháp luật tuy đã nghiêm cấm, nhưng ở nhiều vùng hẻo lánh vẫn còn tồn tại.

Chỉ tới sau khi nước Trung Quốc mới thành lập, địa vị phụ nữ thay đổi căn bản, chế độ điển thê mới thực sự biến mất.

Vì sao phải nhắc lại câu chuyện này?

Bởi lịch sử ấy cho thấy: khi phụ nữ không có nhân cách độc lập, không có quyền kinh tế và địa vị xã hội, thì ngay cả thân thể của chính mình họ cũng không thể tự quyết định.

Nền tảng tồn tại của chế độ điển thê chính là quan niệm “phụ nữ là tài sản phụ thuộc của đàn ông”.

Đàn ông có thể bán vợ, cầm cố vợ, ép vợ sinh con cho người khác, còn người phụ nữ gần như không có quyền nói “không”.

Ngày nay nhìn lại, mục đích không phải để thỏa trí tò mò, mà là để nhắc nhở rằng lịch sử có thể thay hình đổi dạng.

Lịch sử có thể không lặp lại hoàn toàn, nhưng đôi khi nó vẫn vang lên những âm hưởng quen thuộc.

Và đó cũng là lý do những câu chuyện như thế này vẫn cần được nhớ tới.

×