Ký ức xúc động về 4 lần Bác Hồ về thăm Bắc Hưng Hải, công trình thủy nông vĩ đại nhất miền Bắc thế kỷ XX

Chủ tịch Hồ Chí Minh 4 lần về thăm đại công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải là một hệ thống kênh, đập, trạm bơm, đê điều nhằm phục vụ việc tưới tiêu và thoát úng cho một vùng tứ giác. Vùng Bắc - Hưng - Hải gồm tỉnh Hưng Yên (cũ), phần lớn tỉnh Hải Dương (cũ), một phần tỉnh Bắc Ninh (cũ) và TP Hà Nội, nằm giữa các sông Hồng, sông Đuống, sông Thái Bình và sông Luộc.

Đây là đại công trình thủy nông quy mô lớn đầu tiên của miền Bắc sau hòa bình lập lại, từng được gọi là Đại thủy nông Bắc Hưng Hải. Hệ thống được xây dựng bắt đầu từ cuối năm 1958, tổng chiều dài của hệ thống kênh chính là hơn 200 km. Nước tưới của hệ thống được lấy từ sông Hồng chủ yếu qua cống Xuân Quan (nay thuộc xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên).

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của miền Bắc nói riêng và cả nước nói chung. Đây cũng là biểu tượng của tinh thần hy sinh vì ngày mai tươi sáng, sẵn sàng lên đường theo tiếng gọi của Đảng của thanh niên thời kỳ này. Hàng vạn thanh niên đã hăng hái tham gia xây dựng hệ thống thuỷ lợi với tất cả sự nhiệt huyết của mình.

Trong quá trình xây dựng công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải, chỉ trong 2 năm 1958, 1959, Bác Hồ đã 4 lần về thăm, động viên dân công, bộ đội, nhân dân lao động trên đại công trình này.

Theo đó, ngày 20/9/1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm và kiểm tra việc chuẩn bị khởi công xây dựng hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải. Bác đã đến thăm khu vực chuẩn bị thi công cống Xuân Quan (công trình đầu mối của hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải), nói chuyện với cán bộ, công nhân và dân công đang chuẩn bị thi công công trình.

Trong lần thăm này, Bác Hồ đã dặn dò, động viên: “Cán bộ và đồng bào quyết tâm vượt mọi khó khăn, làm cho nhanh, cho tốt... Bây giờ chịu khó phấn đấu trong mấy tháng. Sau này sẽ hưởng hạnh phúc lâu dài hàng trăm năm. Cán bộ cần phải biến quyết tâm của Đảng và Chính phủ thành quyết tâm của toàn thể nhân dân”.

Với cán bộ, Bác yêu cầu “phải đồng cam cộng khổ với nhân dân, phải khuyến khích và giúp đỡ nhân dân phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất”.

Lần thứ hai, vào ngày 16/10/1958, Bác Hồ đã đến thăm bộ phận dân công đang đào sông Đình Dù đoạn Như Quỳnh, Chợ Đậu (huyện Văn Lâm) gồm hơn một vạn dân công của các huyện Thuận Thành, Gia Lương (Bắc Ninh) và Văn Lâm, Ân Thi, Phù Cừ, thị xã Hưng Yên, Tiên Lữ (Hưng Yên). Trong lần thăm, động viên này, Bác đã thưởng ba Huy hiệu cho các đơn vị và cá nhân đạt thành tích xuất sắc.

Ngày 25/10/1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm đại công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải lần thứ ba. Người đã nói chuyện với cán bộ, dân công đang làm tại công trường; động viên mọi người hăng hái thi đua lập nhiều thành tích để công trình hoàn thành trước kế hoạch.

Ngày 20/2/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm công trình lần thứ tư. Người đến thăm anh chị em công nhân đang làm việc ở cống Xuân Quan và thăm nhân dân xã Bát Tràng (TP Hà Nội).

Mặc dù bộn bề trăm công nghìn việc, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với công trình Bắc - Hưng - Hải. Chính sự quan tâm sâu sát, động viên cổ vũ kịp thời của Người đã tạo ra sức mạnh to lớn cho tập thể Ban chỉ huy, dân công, bộ đội, nhân dân… quyết tâm hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trên công trường.

Ngày 1/5/1959, trong tiếng reo hò của hàng vạn cán bộ, dân công… và nhân dân 3 tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải được hoàn thành. Đúng hẹn, trước khi mùa lũ đến, cửa cống Xuân Quan đã mở toang cho nước sông Hồng ào về đồng ruộng.

Ký ức không quên của những dân công trên đại công trường

Trong lần đầu tiên Bác Hồ về thăm đại công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải, ông Lê Ngọc Kỉnh (thôn 3, xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên) lúc ấy mới là thiếu niên 14 tuổi. Chàng thiếu niên khi đang chăn trâu gần khu cửa sông thì nghe tiếng hô “Hồ Chủ tịch muôn năm” liền lập tức chạy theo dòng người để được nhìn thấy Bác Hồ.

“Tôi thấy bộ đội đứng kín cả một vùng. Người đông lắm, toàn cán bộ, chiến sĩ tham gia đào sông” – người đàn ông năm nay đã ngoài 80 tuổi nhớ lại.

Chia sẻ với Dân Việt, ông Kỉnh nhìn nhận, những lần Bác Hồ về thăm đại công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải không đơn thuần là thăm, kiểm tra công trình mà còn là nguồn động viên tinh thần rất lớn đối với các tầng lớp nhân dân đang tham gia thi đua, lao động trên công trường.

Vị công dân xã Phụng Công cũng đặc biệt nhớ câu chuyện Bác Hồ nhiều lần nhấn mạnh ý nghĩa của thủy lợi đối với sản xuất nông nghiệp. Theo ông Kỉnh, khi về thăm Hưng Yên năm 1954, Bác Hồ từng đặt vấn đề với lãnh đạo địa phương về việc “Ta đã có đất rồi, còn thiếu gì?”. Khi được trả lời là “thiếu nước”, Bác căn dặn phải làm thủy lợi đưa nước về đồng ruộng.

Với hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải, ông Kỉnh đánh giá ý nghĩa lớn nhất của công trình là giải quyết bài toán thiếu nước cho nông nghiệp. Theo ông, nhiều cánh đồng trước đây khô hạn quanh năm,“từ khi có Bắc Hưng Hải, đồng ruộng mới đủ nước, dân mới có thêm lúa gạo”.

Không những thế, hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải còn tạo nên một ký ức tập thể đặc biệt đối với nhiều thế hệ người dân vùng Xuân Quan mà cả Hưng Yên và các vùng lân cận Bắc Ninh, Hải Dương (cũ) không bao giờ quên.

“Sức người ngày ấy lớn lắm. Không có máy móc mà vẫn làm ra cả một hệ thống trị thuỷ đầu tiên của miền Bắc nước ta. Các tầng lớp nhân dân, cán bộ, dân công, người cuốc, người xẻng, người quang gánh, sọt tre, cứ thế hăng hái lao động, gánh từng quang đất từ dưới lòng sông lên bờ. Đại công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải cứ dần thành hình như vậy” – ông Kỉnh nhớ lại.

“Đông như hội” – đó là lời khẳng định của ông Nguyễn Ngọc Liêm (thôn 5, xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên) khi nói với PV Dân Việt về khung cảnh trên đại công trường xây dựng hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải năm xưa.

Khi hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải khởi công cuối năm 1958, ông Liêm vừa tròn 17 tuổi. Sức khỏe yếu nên không đủ điều kiện nhập ngũ, ông Liêm ở lại địa phương tham gia dân quân, phụ trách lực lượng của 2 thôn. Nhiệm vụ của ông Liêm chủ yếu là phối hợp giữ gìn an ninh trật tự, bảo vệ vòng ngoài mỗi khi có lãnh đạo về thăm công trường.

Trong ký ức của ông Liêm, khoảng thời gian cuối năm 1950, cả vùng Xuân Quan ngày nào cũng rộn ràng tiếng người, tiếng loa truyền thanh, tiếng cuốc xẻng và tiếng trao đổi trên công trường.

Từng đoàn dân công từ Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh, Thái Bình, Hà Nội… đổ về tham gia đào sông, đắp đê, làm cống. Khắp nơi đều là người. Có đoạn đứng thành hàng dài chỉ để chuyền đất cho nhau.

Đại công trường xây dựng hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải giống như một chiến dịch lớn. Ban ngày người dân đào đắp ngoài công trường, ban đêm đèn đuốc vẫn sáng rực. Không có máy móc, tất cả dân công đều thi công bằng tay nhưng không khí lao động trên công trường chưa bao giờ thôi khẩn trương, “ai cũng quyết tâm làm cho bằng được”.

Nhớ về lần Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm, động viên, kiểm tra tại khu vực cống Xuân Quan, ông Liêm lúc đó chỉ biết Bác Hồ về chứ không thể tiếp cận gần được do dòng người quá đông, ai cũng muốn được gần Bác.

Hôm ấy không chỉ có dân quân du kích mà còn có công an và nhiều lực lượng khác tham gia bảo vệ khu vực công trường. “Bác Hồ đi tham quan, động viên bà con một lúc thôi nhưng ai cũng phấn khởi lắm” - ông Liêm bày tỏ.

Được sự động viên, quan tâm sát sao của Bác Hồ, hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải nhanh chóng được hoàn thành. Ngày công trình chính thức được đưa vào hoạt động, “cả vùng quê như mở hội”.

“Mừng lắm chứ. Có cả văn công về biểu diễn, bà con kéo đi xem đông nghịt. Ngày có lệnh vào nước, nước vào hệ thống cuộn sóng dâng lên. Mọi người reo hò, chạy theo dòng nước” – ông Nguyễn Ngọc Liêm nhớ lại.

Còn với bà Nguyễn Thị Mọc (thôn 4, xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên), dù năm nay đã 96 tuổi nhưng khi nhắc đến kỷ niệm Bác Hồ về thăm công trình xây dựng hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải hay những ngày đào đất, gánh từng gánh đất trong sọt tre trên đại công trình thuỷ nông đầu tiên của miền Bắc, bà Mọc không khỏi xúc động.

Trong ký ức của bà Mọc, hình ảnh Bác Hồ giữa biển người trên công trường xây dựng thuỷ lợi Bắc Hưng Hải vẫn còn nguyên vẹn. Theo đó, trong một lần Bác về thăm công trường, bà Mọc đang trực tiếp gánh đất cùng dân công.

Khi nghe tin Bác về thăm, động viên cán bộ, dân công, mọi người ai cũng phấn khởi. Bà Mọc lúc này được nhìn thấy Bác và nhớ như in cảnh Bác xuống tận nơi động viên nhân dân làm thuỷ lợi.

Về việc xây dựng công trình, bà Mọc kể, lúc đó bà cùng với hàng nghìn người khác thay phiên nhau đi dân công theo từng đợt, mỗi đợt khoảng nửa tháng. Công việc của các bà lúc đó là xúc đất vào sọt rồi gánh đi đắp bờ.

Công việc tuy có gian khó nhưng tất cả mọi người đều hăng say lao động. Tất cả đều chắc chắn một niềm tin vào công trình, tin vào sự thay đổi của đồng ruộng sau khi công trình thuỷ lợi Bắc Hưng Hải hoàn thành.

Hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải sau khi đi vào hoạt động đã đảm nhiệm cấp nước tưới cho hơn 116.600 ha đất nông nghiệp, đồng thời tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị. Trong nhiều thập kỷ, hệ thống Bắc Hưng Hải giữ vai trò huyết mạch đối với phát triển kinh tế - xã hội của khu vực.

Bắc Hưng Hải hôm nay và định hướng phát triển mới

Đầu năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết đã xây dựng định hướng phát triển hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải thành mô hình mẫu về thủy lợi hiện đại, lấy khai thác hiệu quả nguồn nước và hạ tầng đa mục tiêu làm cốt lõi, bảo vệ môi trường sinh thái làm nền tảng.
Quan điểm xuyên suốt là đầu tư đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình; phân công rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương; đa dạng hóa nguồn lực, kết hợp ngân sách nhà nước với hợp tác công – tư và xã hội hóa.
Mục tiêu tổng quát là bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước, thích ứng biến đổi khí hậu, đồng thời hình thành không gian xanh sinh thái, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng.
Các mục tiêu cụ thể gồm: Hiện đại hóa hạ tầng để chủ động cấp, tiêu nước; Kiểm soát, cải thiện chất lượng nước; Khai thác đa tầng giá trị không gian, hạ tầng và văn hóa lịch sử; Hoàn thiện mô hình tổ chức quản lý; Xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống vận hành thông minh.

×