Hóa giải "vòng xoáy" lãi suất: Ai đang đẩy lãi suất lên cao? (bài 3)

Tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp vừa qua, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Phạm Đức Ấn thừa nhận việc điều hành lãi suất thời gian qua "tương đối vất vả" trong bối cảnh nhu cầu vốn của nền kinh tế tăng mạnh, trong khi khả năng huy động vốn còn nhiều hạn chế.

Theo Thống đốc, việc tập trung thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và mở rộng tín dụng khiến nhu cầu vốn gia tăng. Khi nguồn vốn thiếu hụt, lãi suất huy động sẽ tăng, kéo theo lãi suất cho vay tăng và tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Vì vậy trong thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước cố gắng bớt áp lực và các ngân hàng xác định không cạnh tranh huy động vốn lẫn nhau để đầu ra hợp lý.

Thông điệp của người đứng đầu ngành ngân hàng cho thấy đợt tăng lãi suất hiện nay không đơn thuần xuất phát từ cuộc đua giữa các ngân hàng. Đằng sau đó là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố: Tăng trưởng tín dụng vượt xa huy động vốn, tỷ lệ cho vay trên huy động (LDR) gia tăng, dòng tiền lưu chuyển chậm hơn trong nền kinh tế và yêu cầu duy trì ổn định tỷ giá trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động.

Tín dụng tăng nhanh hơn huy động - áp lực trực tiếp lên lãi suất

Động lực rõ nét nhất khiến lãi suất tăng nằm ở sự mất cân đối giữa tốc độ tăng tín dụng và tốc độ huy động vốn.

Theo NHNN, đến ngày 26/6/2026, dư nợ tín dụng toàn hệ thống đã đạt hơn 19,97 triệu tỷ đồng, tăng 7,41% so với cuối năm 2025. Trong khi đó, tính đến giữa tháng 6, huy động vốn từ nền kinh tế mới tăng khoảng 4,3%, thấp hơn khoảng 3 điểm phần trăm so với tăng trưởng tín dụng.

Nói cách khác, các ngân hàng đang cho vay ra nhanh hơn tốc độ tiền gửi chảy vào hệ thống.

Khi tín dụng tăng nhanh hơn huy động, "đầu vào" không còn theo kịp "đầu ra", buộc các ngân hàng phải tìm cách bổ sung nguồn vốn nếu muốn tiếp tục mở rộng cho vay. Trong bối cảnh đó, tăng lãi suất huy động trở thành công cụ trực tiếp và nhanh nhất để thu hút dòng tiền nhàn rỗi từ dân cư và doanh nghiệp, qua đó đáp ứng nhu cầu tín dụng đang tăng cao.

Đây cũng là lý do thời gian qua xuất hiện tình trạng lãi suất huy động thực tế được đẩy lên vùng 9-10%/năm thông qua các cơ chế thỏa thuận, ưu đãi ngoài biểu niêm yết. Khi chi phí vốn đầu vào tăng, áp lực lên lãi suất cho vay cũng khó tránh khỏi.

LDR tăng cao, "đệm vốn" của ngân hàng ngày càng mỏng

Áp lực huy động vốn còn được phản ánh qua tỷ lệ cho vay trên huy động (LDR).

Theo thống kê từ số liệu báo cáo tài chính quý I/2026 của 28 ngân hàng, tính đến ngày 31/3/2026, tổng dư nợ cho vay khách hàng đạt hơn 14,73 triệu tỷ đồng, tăng 4% so với đầu năm. Trong khi đó, tổng tiền gửi khách hàng đạt gần 12,95 triệu tỷ đồng, chỉ tăng 1%.

Chênh lệch này kéo tỷ lệ LDR bình quân của 28 ngân hàng lên 93,96%, cao hơn mức 92,51% đầu năm. Có tới 18/28 ngân hàng ghi nhận LDR tăng so với đầu năm.

Đáng chú ý, chỉ còn 6 ngân hàng duy trì LDR dưới 85%, trong khi 6 ngân hàng đã có tỷ lệ vượt 100%, gồm VPBank (126,7%), VIB (110%), SeABank (109,58%), VietinBank (102,79%), Vietcombank (102,56%) và MB (100,52%).

LDR tăng không đồng nghĩa hệ thống rơi vào thiếu thanh khoản, nhưng phản ánh nguồn vốn huy động đang được khai thác với cường độ lớn hơn trước. Khi "đệm vốn" ngày càng mỏng, dư địa để duy trì mặt bằng lãi suất thấp cũng thu hẹp đáng kể.

Một nguyên nhân sâu xa hơn được ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc Chứng khoán SHS chỉ ra là vòng quay tiền trong nền kinh tế đang có xu hướng chậm lại. Theo ông, Việt Nam không thiếu nguồn lực tài chính khi tỷ lệ tín dụng/GDP đã ở mức khoảng 140-150%, thuộc nhóm cao trong khu vực. Vấn đề nằm ở chỗ dòng tiền lưu chuyển chậm, khả năng hấp thụ vốn chưa tương xứng với quy mô tín dụng, khiến hệ thống ngân hàng liên tục phải bổ sung nguồn vốn mới.

Ở góc độ ngân hàng thương mại, ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch HĐQT Vietcombank cũng cho rằng để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP khoảng 10%, tổng đầu tư toàn xã hội cần tương đương khoảng 40% GDP, trong khi tỷ lệ tiết kiệm trong nước mới khoảng 36,5% GDP.

Khoảng cách này cho thấy nguồn vốn tích lũy trong nước khó đáp ứng nhu cầu đầu tư ngày càng lớn, buộc hệ thống tài chính phải tiếp tục huy động thêm vốn, kể cả từ bên ngoài.

Không chỉ áp lực cung - cầu vốn

Chia sẻ với PV Dân Việt, PGS. TS Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia kinh tế - tài chính cho rằng, đợt tăng lãi suất hiện nay không phải là hiện tượng đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố vĩ mô cùng tác động.

Kinh tế phục hồi kéo theo nhu cầu vốn của doanh nghiệp tăng mạnh để chuẩn bị cho chu kỳ sản xuất, kinh doanh cuối năm. Muốn đáp ứng các gói tín dụng quy mô lớn, ngân hàng buộc phải tăng sức hấp dẫn của tiền gửi.

Ngoài ra, trong bối cảnh thị trường chứng khoán, vàng, bất động sản và nhiều kênh đầu tư khác đều cạnh tranh dòng tiền, tiền gửi ngân hàng không còn giữ vị thế gần như độc tôn như trước. Muốn hút được dòng vốn nhàn rỗi, các ngân hàng buộc phải chấp nhận trả mức lãi suất hấp dẫn hơn.

Ông Bùi Văn Huy, Phó Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Khối Nghiên cứu Đầu tư FIDT cho rằng việc LDR gia tăng phản ánh áp lực cân đối nguồn vốn tại nhiều ngân hàng nhưng chưa đồng nghĩa hệ thống thiếu thanh khoản.

"Đây chưa phải là rủi ro thanh khoản của cả hệ thống, nhưng là tín hiệu cho thấy nguồn vốn không còn dồi dào như trước. Nếu khoảng cách giữa tăng trưởng tín dụng và huy động tiếp tục duy trì trong các quý tới, các ngân hàng sẽ phải lựa chọn giữa ba phương án: tiếp tục tăng lãi suất huy động để thu hút tiền gửi, kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng hoặc gia tăng huy động qua giấy tờ có giá. Dù theo phương án nào, chi phí vốn cũng sẽ chịu áp lực, qua đó ảnh hưởng đến biên lãi ròng (NIM) và lợi nhuận trong các quý tới", ông Huy nhận định.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Đại học Nguyễn Trãi) nhận định việc lãi suất huy động tăng trở lại là biểu hiện của quá trình tái cân bằng cung - cầu vốn khi nền kinh tế bước vào chu kỳ tăng trưởng mới.

Vị chuyên gia dự báo nếu tín dụng tiếp tục tăng nhanh trong nửa cuối năm nhằm phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế, mặt bằng lãi suất huy động vẫn sẽ chịu áp lực tăng, đặc biệt ở các kỳ hạn dài và tại những ngân hàng có nhu cầu bổ sung vốn lớn.

Tuy nhiên, lãi suất cho vay sẽ tăng chậm hơn do Chính phủ và NHNN vẫn ưu tiên duy trì mặt bằng lãi suất hợp lý để hỗ trợ doanh nghiệp, đồng thời sức ép cạnh tranh khiến các ngân hàng khó chuyển toàn bộ chi phí vốn sang khách hàng.

"Khả năng xuất hiện một cuộc đua lãi suất trên diện rộng như năm 2022 không cao. Thanh khoản hệ thống vẫn đang được kiểm soát, lạm phát cơ bản nằm trong mục tiêu, tỷ giá ổn định hơn và NHNN còn nhiều công cụ điều tiết thanh khoản thông qua thị trường mở và tái cấp vốn", ông Huy nhận định.

Để tránh việc mặt bằng lãi suất thực tế bị đẩy cao quá sức chịu đựng của doanh nghiệp dưới các "quái chiêu" ngầm, các chuyên gia khuyến nghị cơ quan quản lý cần phải tăng cường kỷ luật thị trường và minh bạch hóa lãi suất thực tế. NHNN không chỉ theo dõi biểu lãi suất niêm yết mà cần kiểm soát chặt chẽ toàn bộ các khoản ưu đãi, quà tặng hay thỏa thuận ngoài để đánh giá đúng bản chất thị trường. Những ngân hàng cố tình đẩy lãi suất huy động lên mức bất thường cần phải được đặt dưới cơ chế giám sát đặc biệt.

Ông Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cho rằng các tổ chức tín dụng đang đối mặt với sự mất cân đối giữa cung và cầu vốn. Nhu cầu vốn của nền kinh tế tiếp tục gia tăng, trong khi tốc độ huy động vốn không theo kịp tăng trưởng tín dụng, tạo áp lực lên bài toán cân đối nguồn vốn của các ngân hàng.
Trong bối cảnh đó, việc huy động vốn ngày càng trở nên khó khăn khi lượng tiền gửi từ người dân và hộ kinh doanh suy giảm, kéo theo chi phí vốn tăng lên và biên lãi ròng (NIM) của nhiều ngân hàng chịu áp lực thu hẹp. Để thu hút dòng tiền, nhiều ngân hàng đã nâng lãi suất tiết kiệm, đồng thời triển khai các chương trình ưu đãi dành cho khách hàng.

Ông Nguyễn Hữu Huân, chuyên gia tài chính - ngân hàng cho biết, mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số đòi hỏi nhu cầu vốn rất lớn. Trong điều kiện hiện nay, nền kinh tế cần khoảng 2-2,5 đồng tín dụng mới tạo ra được 1 đồng tăng trưởng GDP. Do đó, áp lực sẽ dồn lên các kênh huy động vốn.
Trong bối cảnh dòng tiền còn nhiều thách thức, Ngân hàng Nhà nước đang định hướng nguồn vốn vào khu vực sản xuất kinh doanh và các ngành thiết yếu, đồng thời hạn chế dòng vốn chảy vào các lĩnh vực mang tính đầu cơ. Theo đó, những ngành phục vụ nhu cầu tiêu dùng cơ bản vẫn được kỳ vọng duy trì tăng trưởng ổn định, trong khi các lĩnh vực thâm dụng vốn như bất động sản sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn trong thời gian tới.

×