Lần đầu tiên xẩm, ca trù và rối nước cùng "chung sân khấu" giữa lòng Hà Nội

Với tinh thần cách tân “New Taste of Heritage - Phong vị mới của di sản”, đây là điểm đến duy nhất quy tụ cả 3 loại hình nghệ thuật di sản đặc trưng của mảnh đất kinh kỳ: xẩm, ca trù và rối nước, mang đến hành trình khám phá trọn vẹn tinh thần Hà Nội qua ba cảm thức: Làng - Phố - Nhà.

Tiếng phách, giọng đàn và khát vọng tìm về chuẩn mực di sản

Nằm trong chuỗi trải nghiệm mang cảm thức "Nhà" - biểu trưng cho sự tinh tế, tri thức và thanh lịch của Hà Nội cổ, ca trù tại đây được kỳ vọng sẽ mang lại một không gian thưởng thức đúng nghĩa mà du khách sẽ chạm vào tâm hồn của Hà Nội cùng Giáo phường ca trù Thái Hà với truyền thống 7 đời nghệ nhân ca trù.

Là người dành nửa đời mình bươn chải để khôi phục các giá trị cũ, NSND Xuân Hoạch không giấu được sự xúc động trước mô hình này. Ông nhớ lại thời điểm hai mươi năm trước, khi các nghệ sĩ phải vất vả lăn lộn từ chợ Đồng Xuân sang Sóc Sơn mà vẫn thiếu thốn không gian giáo phường chuẩn mực.

Đối với ông, việc các câu lạc bộ ca trù mọc lên tự phát nhưng thiếu tính định hướng, làm lệch đi tiếng phách "tom chát" hay giọng hát của đào nương là một nỗi đau đau đáu. "Giữ ca trù thì phải giữ như thế nào? Nhiều năm qua, chúng tôi chỉ mong có một điều: Ngay tại thành phố Hà Nội này, chính quyền địa phương dành riêng cho bộ môn này một không gian cố định, một nhà hát ca trù đúng nghĩa", NSND Xuân Hoạch chia sẻ.

Chính vì thế, một không gian biểu diễn ấm cúng, tôn trọng tính nguyên bản như tại đây không chỉ giúp người nghệ sĩ già được "thị phạm", truyền nghề cho thế hệ sau mà còn giúp công chúng định hình lại thế nào là di sản chuẩn mực.

Giữ hồn cốt phố thị từ tiếng nhị xẩm tàu điện

Bên cạnh ca trù, xẩm chính là mảnh ghép đại diện cho cảm thức "Phố" — một Hà Nội của đời sống lao động và tinh thần phố thị tự do. Tại đây, mỗi buổi biểu diễn không chỉ là nơi để lắng nghe mà còn là một “không gian thể nghiệm” độc đáo. Khán giả được trực tiếp chuyện trò, giao lưu với các nghệ nhân gạo cội để thấu cảm những câu chuyện văn hóa đi qua nhiều thế kỷ và chạm tận tay vào những nhạc cụ góp phần làm nên những giai điệu quyến rũ, mê hoặc như đàn đáy, trống chầu, nhị, phách, đàn bầu…

NSND Xuân Hoạch cho biết, dù xẩm xuất hiện ở nhiều địa phương như Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình hay Ninh Bình, nhưng xẩm Hà Nội (đặc trưng là xẩm tàu điện) lại mang một tầng nấc trình độ rất khác. Nó sinh ra từ tiếng leng keng của các tuyến tàu nội đô, nơi các nghệ nhân đầu tiên từng dùng tiếng đàn, tiếng hát để mưu sinh và cống hiến cho người Tràng An.

Việc đưa Xẩm vào một không gian giao lưu gần gũi thay vì một sân khấu lớn xa cách giúp xóa nhòa khoảng cách giữa người diễn và người xem. Nghệ sĩ không còn "biểu diễn" theo nghi thức, mà họ đang "tâm sự", trút hết cái hồn của mình ra để người xem, đặc biệt là du khách nước ngoài, cảm nhận được sâu sắc dòng chảy văn hóa ngàn năm. Những buổi diện kiến trực diện như thế này là chìa khóa để "đánh thức" tình yêu di sản vốn đang ngủ quên trong lòng thế hệ trẻ.

Rối nước Tây Hồ: Hơi thở đương đại trong lòng câu chuyện cổ

Nếu xẩm và ca trù lắng đọng trong không gian hoài niệm, thì cảm thức "Làng" - không gian của lễ hội và huyền tích dân gian - lại được tái hiện đầy sinh động qua phần biểu diễn của các nghệ nhân của phường rối Tây Hồ. Đây là phường rối mới tại nội đô, chọn lối đi tiên phong: kết hợp giữa rối nước truyền thống và rối bóng trên nền âm nhạc đương đại.

Anh Tạ Trung Dũng, Chủ nhiệm phường rối Tây Hồ, cho biết: “Khán giả bây giờ có gu thưởng thức rất cao, họ xem không chỉ bằng thị giác, thính giác mà bằng cả cảm giác nữa. Vì vậy, điều quan trọng nhất là mang lại cho người xem một không gian vừa mang nét cổ kính, truyền thống, nhưng vẫn rất hiện đại”.

Dù ở giai đoạn đầu, phường rối vẫn sử dụng các tích trò cổ quen thuộc như truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ hay hình ảnh cụ rùa, nhưng việc cải tiến chất liệu âm nhạc đương đại, thay thế cho chèo cổ, đã giúp bộ môn này dễ dàng tiếp cận hơn với khán giả trẻ.

Đồng quan điểm, nghệ nhân Nguyễn Thanh Hùng nhấn mạnh rằng việc đan xen, chuyển tiếp linh hoạt giữa các trò diễn mang đậm hơi thở "làng trong phố" như hình ảnh hồ sen, ký ức tuổi thơ sẽ giúp người xem không bị nhàm chán.

Điểm đến văn hóa và nghệ thuật ẩm thực Hà Nội - CADAO Collective diễn ra hàng ngày với sự tham gia của nhiều nghệ nhân gạo cội như: Ca nương, NSND Thanh Hoài; Kép đàn, NNƯT Nguyễn Văn Khuê; Nghệ nhân trống chầu Nguyễn Quyết Thắng, NSND Xuân Hoạch; Thạc sĩ nghệ thuật, nghệ nhân, nghệ sĩ Tạ Hạnh và Thạc sĩ, nghệ sĩ trình diễn Trần Koóng…

×