Lễ hội Tiên Công hơn 300 tuổi – di sản văn hóa độc đáo vùng cửa sông Bạch Đằng

Nét văn hóa riêng có của vùng cửa sông Bạch Đằng

Vùng đảo Hà Nam (tỉnh Quảng Ninh) đã có lịch sử hình thành gần 600 năm, trước đây bao gồm 8 xã, phường của TX Quảng Yên cũ: Nam Hòa, Yên Hải, Phong Cốc, Cẩm La, Phong Hải, Liên Vị, Tiền Phong, Liên Hòa.

Từ thời Lý - Trần, vùng đất này đã có một số vạn chài đến sinh sống, dựa vào những đượng đất cao trên triều để dãi chài, phơi lưới. Đến đầu thế kỷ XV, khoảng từ năm 1434 đến 1500, đã có 6 nhóm Tiên Công và các cư dân đến quai đê lấn biển, khẩn hoang đất đai trồng lúa, lập làng. Từ những bãi triều hoang sơ ven cửa sông Bạch Đằng, các vị Tiên Công đã bền bỉ ngăn mặn, khẩn hoang, tạo nên vùng đảo Hà Nam trù phú, giàu bản sắc văn hóa như ngày hôm nay.

Để tri ân công đức trời biển ấy, nhân dân trong vùng đã dựng miếu Tiên Công ở trung tâm vùng đảo Hà Nam, nay thuộc địa phận phường Phong Cốc, tỉnh Quảng Ninh. Người dân còn tổ chức Lễ hội Tiên Công - lễ hội Xuân lớn nhất vùng với các nghi thức, nghi lễ, các trò chơi dân gian truyền thống vùng sông nước Bạch Đằng.

Với những giá trị độc đáo và ý nghĩa lớn trong giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, Lễ hội Tiên công đã được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017. Hằng năm, từ mùng 5-7 tháng Giêng, cả vùng đảo Hà Nam lại rộn ràng tổ chức lễ hội. Từ miếu Tiên Công cho đến 23 từ đường dòng họ Tiên Công đã được xếp hạng di tích quốc gia, đâu đâu cũng rộn ràng tiếng trống hội.

Nghi lễ rước "cụ Thượng" - Linh hồn của Lễ hội Tiên Công

Giá trị lớn nhất của lễ hội nằm ở việc không sa đà vào trình diễn hóa tín ngưỡng, mà đặt con người vào trung tâm tôn vinh. Nghi lễ rước "cụ Thượng" bằng võng đào về miếu Tiên Công lễ tổ chính là linh hồn của Lễ hội Tiên Công. Đây là nghi lễ thể hiện sự ngưỡng vọng, tôn vinh các Tiên Công, các bậc cao niên, các đấng sinh thành.

Năm nay, khoảng 250 cụ được cung kính gọi là "cụ Thượng" tham gia đoàn rước, trong đó có 7 cụ tròn 100 tuổi, 35 cụ 90 tuổi và đông đảo các cụ bước sang tuổi 80.

Từ sáng sớm, con cháu đã chuẩn bị áo gấm, khăn thêu chữ Thọ, gậy thọ cho các cụ Thượng, rồi rước trên võng đào lên miếu Tiên Công. Các đoàn rước nối đuôi nhau, cờ lọng, kiệu hoa rực rỡ sắc màu, tạo thành dòng người trang nghiêm, kéo dài cả cây số trên các trục đường dẫn về miếu.

Năm nay, cụ Vũ Văn Oanh (phường Phong Cốc, Quảng Ninh) thượng thọ 80 tuổi, được con cháu rước lên miếu Tiên Công. Để chuẩn bị cho nghi lễ, ngay từ trước Tết, con cháu trong nhà đã tất bật chuẩn bị mọi thứ thật chu đáo. Dù bận rộn nơi xa xôi, nhiều con cháu, họ hàng cũng cố gắng thu xếp để về dự lễ mừng thọ cụ.

Cụ Vũ Văn Oanh cho biết, việc được con cháu rước lên miếu Tiên Công tế lễ là điều đáng nhớ trong cuộc đời. Đây là nét văn hóa độc đáo không phải nơi nào cũng có và cần được gìn giữ, trao truyền cho con cháu.

Ngoài nghi lễ rước "cụ Thượng", “quán trạm con rể” cũng là nét độc đáo làm nên bản sắc của Lễ hội Tiên Công. Trên đường rước "cụ Thượng", người con rể sẽ mời bố mẹ vợ vào “quán trạm” để nghỉ ngơi, dâng trà, mời trầu, chúc thọ. Qua đó, thể hiện lòng biết ơn và hiếu kính với đấng sinh thành của vợ.

Ông Ngô Đình Dũng, Phó Chủ tịch UBND phường Phong Cốc cho biết: “Quán trạm con rể” là điểm dừng chân ý nghĩa trên hành trình rước "cụ Thượng" từ tư gia lên miếu Tiên Công. Quán Trạm được dựng lên như một không gian kết nối tình thân, nơi những người con rể dâng chén trà, và đồ ăn để tiếp sức cho cụ Thượng trong không khí trang trọng, ấm áp.

Vùng đảo Hà Nam gìn giữ nét đẹp truyền thống

Trong không gian lễ hội, mỗi hương án của các gia đình đều được trang trí công phu, trang trọng, đặc biệt là không thể thiếu linh vật Long mã. Theo những bậc cao niên ở địa phương, nghề kết Long mã đã theo chân những vị Tiên Công từ kinh thành Thăng Long về đây "bén rễ".

Linh vật này kết hợp giữa đầu rồng – tượng trưng cho sức mạnh trị thủy và thân ngựa – biểu tượng của sự bền bỉ, dẻo dai. Đó là biểu tượng mang theo ước vọng chinh phục thiên nhiên của người dân vùng đảo Hà Nam.

Mỗi con Long mã được kết thành đều có nét độc đáo riêng biệt. Nhưng tựu chung lại, mỗi con đều được làm từ 5 loại hoa quả, với tổng trọng lượng hàng chục kilogram. Long mã thường chỉ được làm trong những dịp đặc biệt: Để tri ân tiền nhân, sử dụng trong lễ mừng thọ, lễ rước, trong lễ cầu mưa, quốc thái dân an đầu năm… Đặc biệt, vào mỗi dịp Lễ hội Tiên Công, Long mã là linh vật không thể thiếu.

Lễ hội Tiên Công là dịp để nhân dân tri ân các vị Tiên Công đã có công quai đê lấn biển, lập làng, khai sáng vùng đảo Hà Nam và mang theo văn hóa kinh kỳ của kinh đô Thăng Long ngàn năm văn hiến. Trải qua thăng trầm lịch sử, một số nghi lễ, nghi thức, trò chơi dân gian trong lễ hội đã có phần mai một theo thời gian. Tuy nhiên, hồn cốt của Lễ hội Tiên Công vẫn vẹn nguyên, được cả cộng động giữ gìn và truyền trao.

×