Lên đỉnh Tam Đảo, tìm “báu vật” chè cổ thụ ngủ quên trăm năm

Vườn chè “thất lạc” trên tầng mây La Bằng

Đó chính là quần thể chè cổ thụ, một khu vườn bí ẩn được ví như “khu rừng chè” giữa tầng mây, mà sự tái phát hiện của nó đang làm xôn xao giới khoa học và những người nặng lòng với cây chè Việt.

Câu chuyện bắt đầu từ những lời kể của người dân bản địa, về những cây chè thân to, lá lạ mọc hoang dại trên núi cao. Tuy nhiên, sự “thất lạc” sau một thời gian dài khiến quần thể này tưởng chừng như chỉ còn là huyền thoại.

Phải đến năm 2012, những dấu vết đầu tiên mới được xác định, nhưng rồi lại rơi vào quên lãng. Cho đến khi anh Nguyễn Cao Đạt, sinh năm 1991 cùng hai người dân xã La Bằng cơm nắm trèo đèo, lội suối cả ngày đường vào rừng Tam Đảo tìm chè cổ thụ.

“Chúng tôi di chuyển cả ngày, rồi dựng lều nghỉ qua đêm trên núi, có những chuyến đi tìm thất bại bởi trên đỉnh núi sương mù dày đặc không nhìn thấy ngọn cây. Cho đến một buổi sáng năm 2020, cả nhóm ba người vỡ òa sung sướng khi thấy cây chè to, cao hơn cột nhà” – anh Đạt nhớ lại.

Từ thông tin của anh Nguyễn Cao Đạt và hai người dân cùng xã, một người phụ nữ với tình yêu cháy bỏng dành cho cây chè Thái Nguyên đã quyết tâm “đi tìm báu vật” lần nữa. Đó là nghệ nhân Nguyễn Thị Hải, Chủ nhiệm Hợp tác xã (HTX) chè La Bằng.

Năm nay đã ngoài lục tuần, nghệ nhân Nguyễn Thị Hải không chỉ là một nhà kinh doanh, mà còn là một “người đi tìm cổ vật” với niềm tin sắt đá. “Tôi không phải là người đầu tiên phát hiện, mà người dân địa phương phát hiện năm 2012. Sau đó nó thất lạc, không ai biết. Tôi tiếc lắm, vì đây có thể là một “kho báu” quý giá của Thái Nguyên” - bà Hải chia sẻ.

Sự tiếc nuối khi báu vật bị lãng quên đã thôi thúc bà Hải hành động. Bà thuê chính những người dân bản địa, những người từng thấy quần thể chè năm xưa, để họ dẫn đường. Hành trình đi tìm không hề dễ dàng. Con đường lên đỉnh Tam Đảo, nơi quần thể chè sinh sống, là một cuộc chinh phục thực sự.

"Ban đầu nghe người dân kể, rồi đi tìm không thấy, tôi buồn và tiếc lắm. Nhưng khi người dân báo về, “tìm thấy rồi!”, cảm giác lúc đó vui sướng tột cùng, như là mình tìm thấy báu vật” - bà Hải kể lại, giọng vẫn còn nguyên sự xúc động của một người vừa gặp lại “người thân” thất lạc sau 13 năm.

Hành trình của bà không chỉ là một chuyến đi khảo sát, mà là một cuộc hành hương về với cội nguồn. Sau bao vất vả băng rừng, vượt suối, khi đặt chân đến khu rừng chè cổ thụ, mọi mệt mỏi tan biến. Bà Hải hồi tưởng: “Lúc lên đến nơi, tôi sung sướng vô cùng, ôm vào cây chè mà thấy hết cả mệt mỏi, cứ thế ôm lấy cây chè thôi. Nó rất quý, rất có giá trị”.

Cái ôm của người nghệ nhân dành cho cây chè cổ thụ không chỉ là sự trân trọng với một loài thực vật quý hiếm, mà còn là sự kết nối sâu sắc với lịch sử và văn hóa. Trong khoảnh khắc ấy, thân cây xù xì, rêu phong đã trở thành một biểu tượng, một di sản quý hiếm đang hiện hữu của vùng đất chè.

Những cây chè cổ thụ trên đỉnh Tam Đảo mang một vẻ ngoài vô cùng ấn tượng. Bà Hải, với con mắt của một nghệ nhân làm chè lâu năm, nhận định: “Tôi đã đi khảo sát ở vùng chè khác nữa, tôi thấy hai loại chè khác nhau. Những mầm chè ở La Bằng rất to, lá khác biệt so với cây chè ở núi Bóng. Đặc biệt, thân cây ở đây có lớp vỏ ngoài màu đỏ hồng, trong khi chè ở nơi khác thường có vỏ trắng xanh. Tôi nghĩ đây là một loại chè mới, độc đáo ở Tam Đảo”.

Về mặt cảm quan, bà Hải xác nhận dòng chè này có nhiều nét tương đồng với chè Móng Rồng shan tuyết ở khu vực tỉnh Hà Giang cũ. Tuy nhiên, giá trị thực sự của quần thể chè này chỉ được khẳng định rõ ràng hơn qua khảo sát của các nhà khoa học.

Bức thiết bảo tồn, nâng tầm du lịch di sản

PGS. TS Hà Duy Trường, Giám đốc Trung tâm Đào tạo nghiên cứu giống cây trồng và vật nuôi, Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, cùng các cộng sự đã thực hiện một chuyến khảo sát chuyên sâu. Sau 8 tiếng đi bộ giữa rừng sâu, đoàn chuyên gia đã thống kê được 18 cây chè cổ thụ với chu vi gốc đáng kinh ngạc, từ khoảng 80cm đến 130cm.

“Nhìn lá, ban đầu chúng tôi đánh giá đây là một dòng chè shan tuyết rất quý” - PGS. TS Hà Duy Trường cho biết. Điều đặc biệt là chè shan tuyết thường sinh sống ở độ cao trên 1.300m so với mực nước biển, và quần thể này nằm ở độ cao hơn 1.350m là hoàn toàn phù hợp.

Qua việc đo đường kính gốc và đối chiếu với kinh nghiệm của người dân bản địa, các nhà khoa học ước tính quần thể chè này có tuổi đời trên 200 tuổi. “Để đánh giá chính xác, chúng tôi cần dùng công nghệ mũi khoan để xác định chuẩn tuổi cây” ông Trường nói thêm.

Bên cạnh tuổi đời, sự khác biệt về hình thái lá cũng làm nổi bật tính độc đáo của vườn chè La Bằng. PGS. TS Hà Duy Trường phân tích: “Chè ở La Bằng có răng cưa chìm và bản lá nhỏ hơn so với chè ở nơi khác có răng cưa thưa hơn. Đây là hai nguồn chè khác nhau. Để xác định chính xác đối tượng chè shan này thuộc loại chè shan nào, cần phải phân tích nguồn gene”.

Sự phát hiện và khảo sát khoa học về quần thể chè cổ thụ không chỉ là một sự kiện của riêng La Bằng hay Thái Nguyên, mà còn là sự ghi nhận về giá trị di sản của Việt Nam. Như PGS. TS Hà Duy Trường nhấn mạnh: “Chè thể hiện giá trị, vì Thái Nguyên là cái nôi của chè cổ. Việc xác định được quần thể chè cổ này là một sự ghi nhận quan trọng cho vùng chè Thái Nguyên”.

Đối với nghệ nhân Nguyễn Thị Hải, mục tiêu hiện tại đã vượt ra ngoài niềm vui tìm kiếm cá nhân, mà trở thành một sứ mệnh cộng đồng. Bà đang gấp rút phối hợp với các đơn vị liên quan làm các thủ tục để quần thể chè này được công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

“Bây giờ, điều quan trọng nhất là bảo tồn. Tôi đã có ý kiến với chính quyền địa phương, làm công văn gửi Vườn quốc gia Tam Đảo, xin họ cho phép HTX chăm sóc, bảo tồn quần thể chè này. Chúng tôi chỉ muốn bảo tồn và làm các thủ tục di sản” - bà Hải chia sẻ về kế hoạch của mình.

Các nhà khoa học cũng đồng lòng với khát vọng bảo tồn này. “Chúng tôi mong muốn cần bảo tồn cây này, trước mắt là bảo tồn tại chỗ để đảm bảo, bảo vệ cây chè sao cho không bị mai một” - PGS. TS Hà Duy Trường khẳng định. Đồng thời, ông cũng mong muốn có kinh phí để đánh giá nguồn gene một cách khoa học, nhằm xác định chính xác loài chè quý này.

Việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ những cây cổ thụ khỏi sự tác động của con người và thiên nhiên, mà còn là khai thác tiềm năng của chúng một cách bền vững. Bà Hải tin tưởng rằng, đây sẽ là bước phát triển và nâng tầm giá trị chè Thái Nguyên: “Tôi rất vui. Tôi mong muốn tỉnh quan tâm đến việc bảo tồn, công nhận cây di sản, từ đó nâng cao giá trị, và có thể khai thác du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm ở nơi đây”.

Quần thể chè cổ thụ trên đỉnh Tam Đảo cho thấy sự đa dạng sinh học và lịch sử nông nghiệp phong phú của Thái Nguyên. Nếu được xác nhận là dòng shan tuyết độc đáo, đây sẽ là một tài sản vô giá, mở ra cơ hội nghiên cứu gene chè cổ, phát triển giống mới chất lượng cao và khẳng định vị thế của chè Thái Nguyên trên bản đồ thế giới.

Hơn cả giá trị kinh tế và khoa học, hành trình “Lên đỉnh Tam Đảo tìm vườn chè cổ thụ” và phát hiện chúng không chỉ quảng bá cho vùng chè Thái Nguyên mà còn gửi gắm thông điệp sâu sắc về giá trị của sự bảo tồn. Quần thể chè này đang chờ được công nhận, để câu chuyện về những thân cây trăm tuổi, ẩn mình trong sương khói La Bằng, mãi mãi là niềm tự hào của đất và người Thái Nguyên.

×