Liên kết "3 Nhà": Đòn bẩy hiện thực hóa Nghị quyết 57

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW (diễn ra ngày 1/7), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ghi nhận rằng các viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học trong và ngoài nước đã tích cực trong nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng; mô hình liên kết 3 Nhà bước đầu phát huy tác dụng, đưa sản phẩm nghiên cứu vào thực tiễn.

Tuy nhiên đối với các viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ các nhà khoa học, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh cần tiếp tục phát huy vai trò nòng cốt trong tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và nguồn nhân lực chất lượng cao.

"Các viện nghiên cứu, trường đại học tập trung mạnh hơn vào các bài toán thực tiễn của đất nước, ngành, địa phương và của doanh nghiệp; lấy hiệu quả ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa làm một trong những thước đo quan trọng của hoạt động nghiên cứu. Cần khắc phục tình trạng nghiên cứu xa rời thực tiễn, kết quả nghiên cứu nằm trong ngăn kéo hoặc không tìm được địa chỉ ứng dụng", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu.

Liên kết 3 nhà: Cầu nối từ phòng thí nghiệm đến thị trường

Thực tế, tại Việt Nam, ba thập niên qua, các chủ thể này phần lớn vận hành tách rời, với rào cản pháp lý và tài chính giữa khu vực nghiên cứu công và khu vực doanh nghiệp. Nghị quyết số 57-NQ/TW và Luật số 93/2025/QH15 đã đặt nền cho việc tháo gỡ rào cản này; nhiệm vụ giai đoạn 2026 – 2030 là thiết kế các mô hình tổ chức cụ thể.

Trong bài tham luận gửi tới Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, với chủ đề "Phát huy vai trò đại học nghiên cứu trong phát triển nhân tài, công nghệ chiến lược và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia", Giám đốc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh - Nguyễn Thị Thanh Mai cho biết, triển khai Nghị quyết 57, ĐHQG-HCM đang từng bước xây dựng hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo gắn với nhu cầu phát triển đất nước.

Trong đào tạo, nhà trường triển khai nhiều chương trình thu hút, bồi dưỡng nhân tài và kết nối mạng lưới học thuật quốc tế như VNU350, Giáo sư thỉnh giảng, VNU EGP và VNU MOVE, hình thành đội ngũ khoa học có năng lực dẫn dắt.

Về nghiên cứu, ĐHQG-HCM chuyển từ mô hình nghiên cứu phân tán sang các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc và hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, công nghệ carbon và toán học. Đồng thời, trường đẩy mạnh hợp tác giữa Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp, đồng kiến tạo các bài toán lớn với doanh nghiệp và địa phương, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển doanh nghiệp spin-off.

Trong 1,5 năm qua, ĐHQG-HCM đã thống nhất triển khai 353 nhiệm vụ khoa học và công nghệ với các đối tác. Thời gian tới, đơn vị ưu tiên phát triển các công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, UAV, dữ liệu, năng lượng sạch, công nghệ sinh học và từng bước làm chủ các lĩnh vực mũi nhọn như chip chuyên dụng, công nghệ lượng tử và an ninh dữ liệu.

Từ thực tiễn triển khai, ĐHQG-HCM kiến nghị 6 nhóm cơ chế nhằm tạo đột phá trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết 57.

Trước hết, cần cho phép hai Đại học Quốc gia thí điểm cơ chế đào tạo nhân lực chất lượng cao theo hướng linh hoạt, huy động các nhà khoa học liên ngành, chuyên gia doanh nghiệp và giáo sư quốc tế tham gia giảng dạy, nghiên cứu; đồng thời chủ động thiết kế các mô hình đào tạo tiên tiến đáp ứng nhu cầu nhân lực công nghệ chiến lược.

Thứ hai, giao quyền khoán chi cho các chương trình khoa học, công nghệ theo mục tiêu đầu ra thay vì chia nhỏ theo từng đề tài, giúp các trường chủ động tổ chức nhóm nghiên cứu, hợp tác với doanh nghiệp và đẩy nhanh thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

ĐHQG-HCM cũng đề xuất hoàn thiện cơ chế khai thác tài sản công, tài sản trí tuệ và phát triển doanh nghiệp spin-off; xây dựng hành lang pháp lý riêng, cơ chế sandbox và quy trình cấp phép ưu tiên cho các công nghệ chiến lược, trước mắt là công nghệ sinh học.

Bên cạnh đó, cần hình thành cơ chế vốn mồi và đầu tư mạo hiểm để hỗ trợ các startup, doanh nghiệp công nghệ từ đại học vượt qua giai đoạn đầu, đồng thời để Nhà nước đóng vai trò "khách hàng đầu tiên" thông qua cơ chế đặt hàng thử nghiệm.

Cuối cùng, ĐHQG-HCM kiến nghị xây dựng cơ chế đặc biệt để thu hút nhân tài toàn cầu, tạo điều kiện thuận lợi về tài chính, thị thực và hạ tầng nghiên cứu cho chuyên gia quốc tế, đồng thời khuyến khích các địa phương cùng đầu tư phát triển các trung tâm xuất sắc và nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Muốn có "kỳ lân" công nghệ, phải xây tam giác "3 nhà"

Trong khi đó, từ góc nhìn của mình, Giáo sư Nguyễn Quốc Sỹ - Chủ tịch Viện Công nghệ VinIT đề xuất tập trung nguồn lực xây dựng 5 – 10 đại học nghiên cứu trọng điểm theo chuẩn quốc tế, lấy thước đo định lượng là tỷ lệ công bố khoa học trên các tạp chí Q1 (top 25% theo Scimago/Scopus) đạt ≥ 30% tổng công bố quốc tế của đại học, tỷ lệ tiến sĩ/giảng viên đạt ≥ 60%, và có ít nhất 3 – 5 chương trình đào tạo bằng tiếng Anh đạt chuẩn AUN-QA hoặc ABET.

Theo Giáo sư Quốc Sỹ, các đại học này bao gồm Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Đà Nẵng, Đại học Việt Đức, Đại học VinUniversity, và các đại học khác có năng lực nghiên cứu tương đương.

Song song với đại học, cần tái cơ cấu hệ thống viện nghiên cứu công lập, đặc biệt là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (VASS), theo hướng tổ hợp viện – doanh nghiệp, lấy cảm hứng từ mô hình ITRI (Đài Loan) và Viện Skoltech (Liên bang Nga).

Mỗi viện trọng điểm cần hình thành “công ty con công nghệ” (spin-off) để thương mại hóa kết quả nghiên cứu, được vận hành theo cơ chế doanh nghiệp nhưng vẫn được nhận đặt hàng nghiên cứu từ Nhà nước. Đây là cách Trung Quốc đã làm với hệ thống Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), các viện CAS đứng sau hàng chục công ty công nghệ niêm yết.

Về phía doanh nghiệp, cần xác định 5 – 10 doanh nghiệp đầu tàu trong các nhóm công nghệ chiến lược theo Quyết định 21/2026/QĐ-TTg, hoạt động như các “tập đoàn KHCN quốc gia” với ngân sách R&D đạt ≥ 3% doanh thu và có cam kết phát triển công nghiệp phụ trợ trong nước. Các doanh nghiệp này cần được tiếp cận cơ chế đặt hàng nghiên cứu theo Nghị quyết số 193/2025/QH15, cơ chế chấp nhận rủi ro nghiên cứu, ưu đãi tín dụng đầu tư mạo hiểm và cơ chế “đặt cọc thị trường” qua mua sắm công.

Vai trò “đặt hàng quốc gia” của Nhà nước, qua các chương trình quốc phòng, hạ tầng, y tế công cộng, là yếu tố quyết định để các doanh nghiệp đầu tàu có thị trường ổn định.

Mô hình tam giác liên kết này cần được hoàn thiện bằng một thiết chế Hội đồng KHCN quốc gia có tính điều phối liên ngành, gồm đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ, các đại học trọng điểm, các viện trọng điểm, các doanh nghiệp đầu tàu và một số chuyên gia độc lập – đóng vai trò tư vấn cho Chính phủ về danh mục công nghệ chiến lược, ưu tiên ngân sách R&D và đánh giá kết quả 20 nhiệm vụ công nghệ chiến lược.

×