Lo hàng trăm nghìn tỷ đồng sẽ tiếp tục bị nghẽn do các thủ tục, đại biểu hiến kế để giải ngân vốn hiệu quả

Còn tình trạng "vốn chờ dự án, kinh phí chờ danh mục"

Sáng 19/8, tại thảo luận tổ về việc tích hợp bốn chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình mục tiêu quốc gia, đại biểu Trần Vũ Khiêm (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) cho biết, việc triển khai, thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) là chủ trương lớn, mang tính nhân văn sâu sắc và thể hiện tính ưu việt của Nhà nước ta. Nguồn lực từ các chương trình đã góp phần thay đổi diện mạo hạ tầng nông thôn, cải thiện sinh kế và nâng cao rõ rệt đời sống nhân dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số và người dân vùng sâu, vùng xa.

Tại tỉnh Quảng Trị, giai đoạn 2021–2025 được Trung ương hỗ trợ gần 5.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân hiện mới đạt khoảng 89,7%, còn hơn 510 tỷ đồng phải chuyển nguồn sang năm 2026. Nhìn rộng ra cả nước, nguồn vốn ngân sách trung ương phải hủy dự toán hoặc chưa giải ngân hết vẫn còn rất lớn. Vấn đề đặt ra là: Tại sao có vốn nhưng lại không thể giải ngân? Tại sao hiệu quả thụ hưởng của người dân đôi lúc chưa tương xứng với nguồn lực được bố trí?

Từ thực tiễn tỉnh Quảng Trị, đại biểu chỉ ra 3 nguyên nhân chính làm giảm hiệu quả triển khai các chương trình:

Thứ nhất là do cấu trúc dàn trải, chồng chéo về đối tượng và địa bàn. Đại biểu nêu thực trạng, cùng một xã khó khăn, một hộ nghèo hay một cộng đồng dân cư nhưng có đến 3–4 chương trình cùng tiếp cận với các tiêu chí, định mức và quy trình khác nhau. Việc thiết kế quá nhiều dự án, tiểu dự án khiến nguồn lực bị xé nhỏ và phân tán. Người dân rơi vào tình trạng "vừa thừa, vừa thiếu": thừa các quy định lồng ghép phức tạp nhưng lại thiếu nguồn lực hỗ trợ tập trung, đủ mạnh để thoát nghèo bền vững.

Thứ hai là thủ tục hành chính và tầng nấc quản lý trung gian quá nhiều, theo đại biểu, trong giai đoạn vừa qua, các bộ, ngành Trung ương đã ban hành khoảng 200 văn bản hướng dẫn. Nhiều quy định chưa sát thực tiễn phải sửa đổi, bổ sung nhiều lần. Ở địa phương, HĐND và UBND cấp tỉnh phải ban hành hàng chục nghị quyết, quyết định để triển khai một nguồn vốn, dẫn đến tình trạng "vốn chờ dự án, kinh phí chờ danh mục".

Thứ ba là áp lực quá tải lên chính quyền cơ sở. Khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã phải đảm nhận khối lượng công việc rất lớn từ khảo sát, lập kế hoạch, lựa chọn dự án, lấy ý kiến cộng đồng đến nghiệm thu, thanh quyết toán. Trong khi cán bộ cấp xã mỏng, quy trình thủ tục lại yêu cầu khắt khe như một dự án đầu tư công quy mô lớn, dẫn đến tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm, làm chậm tiến độ giải ngân.

Từ những bất cập trên, đại biểu bày tỏ sự đồng tình với chủ trương tích hợp các CTMTQG thành một Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể. Đây là đột phá về tư duy quản lý, đổi mới thực chất phương thức phân bổ và sử dụng ngân sách nhà nước.

Để Nghị quyết của Quốc hội sớm đi vào cuộc sống, đại biểu đề xuất 5 kiến nghị:

Thứ nhất: Ngay sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết, Chính phủ cần ban hành Nghị định quy định khung quản lý tổng thể, tích hợp toàn bộ cơ chế đặc thù, quy trình lồng ghép, nguyên tắc phân bổ, định mức chi sự nghiệp và quy trình hỗ trợ phát triển sản xuất. Trung ương ban hành sẵn công thức và mẫu biểu chuẩn để địa phương áp dụng trực tiếp, không phải ban hành thêm quá nhiều văn bản, tránh lặp lại kịch bản chậm trễ của giai đoạn trước.

Thứ hai: Dự thảo Nghị quyết đang quy định ưu tiên ngân sách trung ương cho các địa phương nhận bổ sung cân đối từ 70% trở lên. Đại biểu đề nghị điều chỉnh tỷ lệ này xuống 50% nhằm mở rộng không gian hỗ trợ cho các tỉnh còn khó khăn như Quảng Trị, giúp các địa bàn này tiếp cận nguồn lực công bằng hơn. Đồng thời, đối với các tỉnh nhận bổ sung cân đối từ 50% trở lên, đề nghị giảm tỷ lệ vốn đối ứng của địa phương xuống mức tối thiểu từ 5% đến 10%; tránh quy định quá cao vượt quá khả năng cân đối của tỉnh, vô hình trung tạo rào cản trong việc hấp thụ vốn trung ương.

Thứ ba: Quy định cơ chế giao trọn gói nguồn vốn cho cấp xã đối với các dự án quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản (ví dụ dưới 5 tỷ đồng) để cộng đồng dân cư và Ban phát triển thôn tự thực hiện và giám sát, giảm thiểu hồ sơ thẩm định hành chính. Cho phép trích lập tối đa 5% kinh phí quản lý để hỗ trợ nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện chương trình ở cấp xã.

Thứ tư: Chuyển từ cơ chế phân bổ theo nhu cầu đăng ký sang phân bổ theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện. Khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung kết nối từ Trung ương đến tận thôn, bản; số hóa việc theo dõi tiến độ giải ngân và định danh đối tượng thụ hưởng. Căn cứ vào dữ liệu điện tử để đánh giá kết quả, chủ động điều chuyển linh hoạt nguồn vốn từ nơi chậm sang nơi làm tốt.

Thứ năm: Quy định rõ các dự án, mô hình sinh kế đã được phê duyệt trong năm 2026 tiếp tục được triển khai, thanh quyết toán theo quy định cũ. Nguồn vốn kéo dài sang năm 2026 được Kho bạc Nhà nước tự động chuyển đổi mã dự án, bảo đảm dòng vốn thanh toán liên tục, không làm gián đoạn quyền lợi của người dân và doanh nghiệp.

“Đổi mới luôn đi kèm với thách thức. Tuy nhiên, nếu không quyết liệt thay đổi phương thức quản lý, nguồn lực hàng trăm nghìn tỷ đồng của Nhà nước sẽ tiếp tục bị nghẽn lại ở các quy định, thủ tục. Với một cơ chế thông thoáng và phân cấp triệt để, tôi tin tưởng Nghị quyết sẽ tạo ra động lực mới, đưa chính sách ưu việt của Đảng và Nhà nước đến với nhân dân một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất”, đại biểu nói thêm.

Đại biểu Châu Quỳnh Giao (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) cho biết, qua nghiên cứu hồ sơ và căn cứ Thông báo kết luận số 172/TB-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, tôi nhận thấy có sự chưa thống nhất giữa dự thảo Nghị quyết của Quốc hội với quy định của Luật Đầu tư công và chỉ đạo của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Cụ thể, theo đại biểu, theo điểm a khoản 5 Điều 20 Luật Đầu tư công và Thông báo kết luận số 172/TB-UBTVQH15, khi Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư phải xác định rõ tổng mức vốn và cơ cấu nguồn lực. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã yêu cầu thuyết minh rõ cơ cấu nguồn ngân sách trung ương theo hướng: 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí chi thường xuyên nhằm bảo đảm nguồn lực cho các chính sách về giáo dục, y tế, văn hóa và an sinh xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Về dự thảo Nghị quyết: Tại khoản 5 Điều 1 dự thảo Nghị quyết chỉ ghi tổng mức vốn là 808.558 tỷ đồng và giao Chính phủ rà soát, quyết định cơ cấu bố trí từng nguồn lực. Dự thảo hoàn toàn không ấn định tỷ lệ phân bổ, mức tối thiểu (sàn) hay mức tối đa (trần) đối với chi thường xuyên.

Về thực tiễn triển khai và nguy cơ lệch hướng chính sách Báo cáo của Chính phủ ghi nhận giai đoạn 2021–2025, tỷ lệ giải ngân kinh phí sự nghiệp (chi thường xuyên) đạt rất thấp (chỉ khoảng 7,2%); tính đến ngày 31/7/2026, nguồn vốn chuyển sang năm 2026 cũng chỉ giải ngân được khoảng 23%.

"Nếu Nghị quyết không quy định khung tỷ lệ tối thiểu cho kinh phí thường xuyên, các địa phương dưới áp lực giải ngân sẽ có xu hướng ưu tiên vốn cho các dự án hạ tầng đầu tư công (vốn dễ giải ngân, sớm có sản phẩm đầu ra). Hậu quả là các chính sách phát triển con người, giáo dục, y tế mang tính dài hạn sẽ bị bỏ ngỏ, làm mất cân đối mục tiêu an sinh xã hội và tính nhân văn của Chương trình giai đoạn 2026–2035", đại biểu khẳng định.

Theo đó, đại biểu đề nghị bổ sung trực tiếp vào Điều 1 dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định rõ: Trong tổng nguồn lực 808.558 tỷ đồng (với ngân sách trung ương là 345.000 tỷ đồng), cần ấn định mức sàn (tối thiểu) cho kinh phí chi thường xuyên từ 20% đến 25%.

Quy định này vẫn bảo đảm dư địa linh hoạt cho Chính phủ trong điều hành, nhưng đồng thời tạo hành lang pháp lý bắt buộc để các địa phương bảo đảm nguồn lực thực thi các chính sách ưu tiên cho vùng lõi nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên thực tế, tránh tình trạng ưu tiên chỉ dừng lại trên văn bản.

Cần tách riêng các dự án quy mô lớn, dự án chuyển tiếp

Góp ý thêm tại thảo luận tổ, đại biểu Hoàng Xuân Tân (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) cho biết, bên cạnh các dự án thực hiện theo năm, có nhiều dự án thuộc Kế hoạch đầu tư công trung hạn kéo dài qua nhiều năm. Nếu triển khai ngay trong năm 2026 mà chưa có sự đồng bộ, đến khi thực hiện hợp nhất các CTMTQG sẽ làm giảm hiệu quả chung.

Thực tế tại địa phương cho thấy, nguồn vốn của 04 CTMTQG hiện do 04 sở, ngành chuyên môn quản lý theo các cơ chế, hình thức khác nhau. Sự thiếu thống nhất này có thể dẫn đến rủi ro: Nếu các dự án quy mô lớn được khởi công trong năm 2026 theo cơ chế riêng lẻ, thì đến năm 2027 sẽ rất khó tích hợp, hợp nhất về mặt cơ học cũng như quản lý.

Để tháo gỡ vướng mắc này, đại biểu đề nghị Bộ Tài chính cùng các bộ, ngành chủ quản 04 CTMTQG khẩn trương rà soát, phân loại chi tiết danh mục dự án để tách riêng các dự án quy mô lớn, dự án chuyển tiếp hoặc dự án kéo dài qua nhiều năm đòi hỏi phải tính toán dự toán và cơ chế quản lý thống nhất ngay từ năm 2026. Đồng thời, Ban hành hướng dẫn đồng bộ trước khi triển khai, tránh tình trạng chồng chéo, đứt gãy hoặc gây khó khăn cho công tác hợp nhất trong giai đoạn 2027 và các năm tiếp theo.

×