Loài chim mang lại giá trị tỷ USD cho Việt Nam nhưng đang phát triển quá "nóng", cần cơ chế đặc thù "xây nhà" cho chim

Việt Nam có tiềm năng nuôi chim yến thế nào?

Theo ước tính, sản lượng tổ yến (yến sào) của Việt Nam khoảng gần 200 tấn (trong đó có khoảng trên 3 tấn yến đảo).

Chiến lược phát triển chăn nuôi 2021-2030, tầm nhìn 2045, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, đặt mục tiêu đến 2030 Việt Nam với sản lượng tổ yến đạt 350-400 tấn, giá trị khoảng trên 1 tỷ USD.

Tính theo các tỉnh trước 1/7/2025, cả nước có 42/63 tỉnh có nuôi chim yến tập trung ở các vùng ĐBSCL, Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, năm 2017 với trên 8.300 nhà yến, đến 2025 cả nước có khoảng 30.000 nhà yến tăng khoảng 3,6 lần.

Ông Nguyễn Văn Trọng, Nguyên Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam, nghề nuôi chim yến là một nghề cho sản phẩm có giá trị dinh dưỡng và kinh tế rất cao, 1.500-2.000 USD/kg tổ yến.

Tổ yến là sản phẩm phục vụ xuất khẩu có lợi thế nhất trong các sản phẩm của ngành chăn nuôi. Trong thời gian qua tổ yến chủ yếu được xuất khẩu tiểu ngạch, thu về khoảng 200-300 triệu USD/năm.

"Tiềm năng và triển vọng phát triển nghề nuôi chim yến của nước ta rất lớn, là ngành cho sản phẩm có giá trị rất cao kể cả yến nhà và yến đảo, tập đoàn chim yến hiện có ở Việt Nam cho sản phẩm tổ yến chất lượng cao nhất khu vực.

Nhiều tỉnh có lợi thế về tự nhiên, khả năng về kỹ thuật cần khai thác tốt để phát triển nghề nuôi chim yến, tạo việc làm và nguồn thu đáng kể cho địa phương và bảo vệ môi trường sinh thái", ông Trọng chia sẻ.

Nghề nuôi yến đến nay đã được phát triển tại các địa phương trên toàn quốc từ Hải Phòng đến Cà Mau và các tỉnh Tây Nguyên, có nhiều vùng sinh thái thích hợp cho chim yến sống và làm tổ. Hiện nhiều doanh nghiệp lớn đầu tư vào lĩnh vực này.

Phát triển quá "nóng", gây nhiều hệ lụy

Tuy nhiên, theo ông Trọng, chính vì lợi nhuận kinh tế cao, thời gian qua, tại một số địa phương trong cả nước, nghề nuôi chim yến đã phát triển rất "nóng", từ đó, cũng gây ra nhiều hệ lụy về kinh tế, xã hội.

Ông Trọng cho rằng, sự phát triển nhà yến chủ yếu là tự phát chưa có quy hoạch vùng nuôi, thiếu kỹ thuật trong xây dựng và vận hành nhà yến, chưa xây dựng kế hoạch sản xuất theo ngành hàng, nên hiệu quả kinh tế trong đầu tư nuôi yến chưa cao và không ổn định.

Thống kê ban đầu cho thấy, hiệu quả đầu tư nhà yến còn khá thấp, trên 15% nhà yến đầu tư có hiệu quả cao, 30% nhà yến có hiệu quả.

Nhiều khu vực có vùng sống thích hợp như ĐBSCL và gần đây là khu vực Tây Nguyên thì số lượng nhà nuôi yến lại tăng quá nhanh, trong mấy năm gần đây tăng gấp nhiều lần.

Điều này dẫn đến nguồn thức ăn của chim yến bị khan hiếm, hiệu quả sinh sản giảm, quần đàn tăng chậm, nhiều nhà yến xây dựng chưa hoàn toàn phù hợp với tập tính và môi trường thuận lợi cho yến ở.

Đặc biệt, quần thể yến đảo thì giảm rất mạnh, theo báo cáo của Ban quản lý và khai thác yến Cù Lao Chàm trong hơn 10 năm giảm đến 70% sản lượng.

Công tác quy hoạch còn nhiều bất cập. Các cơ sở nuôi chim yến nằm xen lẫn trong khu dân cư (trên 90%), nhà nuôi yến được xây dựng trên nhà ở của người dân. Một số tỉnh người dân đầu tư xây dựng nhà yến rất kiên cố ngay trong khu vực đông dân cư.

Luật Chăn nuôi và văn bản hướng dẫn Luật giao cho UBND tỉnh xin ý kiến của HĐND tỉnh quy định vùng nuôi chim yến. Nhưng đến nay, 2/3 số tỉnh có nghề nuôi yến chưa có quy định này, người nuôi yến khó khăn cho việc xây mới.

Đặc biệt, cuối năm 2019-2024 việc xây mới nhà nuôi yến, cơi nới trên nhà ở phát triển tràn lan, tự phát, việc xây nhà ở sau đó chuyển thành nhà nuôi yến, chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn không thể kiểm soát làm ảnh hưởng đến kinh tế - xã hội của địa phương.

Mặc dù, trong Luật đất đai sửa đổi có đất dành cho chăn nuôi, nhưng do đặc thù của nhà yến không phải là chuồng trại mà phải xây dựng nhà kiên cố nên còn rất bất cập trong việc cấp phép xây dựng nhà yến kiên cố trên đất dành cho chăn nuôi, vì vậy khó khăn cho việc cấp mã định danh cho chủ nhà yến.

Việc thống kê nhà yến, sản lượng tổ yến nhiều tỉnh chưa cập nhật, các cơ sở nuôi yến còn chưa kê khai thực về diện tích nhà yến, sản lượng tổ yến, nên khó khăn cho các cơ quan quản lý các cấp.

Thiếu tính liên kết của một ngành hàng, tổ yến còn chưa bảo đảm về chất lượng và an toàn thực phẩm, chưa truy xuất được nguồn gốc, chưa xây dựng thương hiệu cho sản phẩm, khâu chế biến sâu còn hạn chế, nên giá bán không ổn định, chưa có giá trị cao đúng với giá trị thực là nguyên nhân làm cho người đầu tư nuôi yến không khỏi lo lắng về thị trường tổ yến của Việt Nam.

Việc áp dụng công nghệ cao trong việc sơ chế tổ yến còn hạn chế; mặc dù có các nghiên cứu thành công về ấp và nuôi nhân tạo nhưng chưa giám sát được đàn yến khi thả vào tự nhiên.

Chưa có quy trình nuôi, phòng chống dịch bệnh, hướng dẫn chi tiết làm nhà yến, thức ăn, dinh dưỡng cho thích hợp với từng vùng, từng giai đoạn để làm căn cứ ban hành quy định để quản lý.

Trình độ, nghiệp vụ quản lý, cán bộ quản lý còn hạn chế (chưa được tâp huấn, đào tạo chuyên môn quản lý chim yến, nhà yến).

Đặc biệt, từ khi có Nghị định thư để xuất khẩu tổ yến đi Trung Quốc các cơ quan quản lý từ trung ương đến địa phương, các doanh nghiệp chế biến và người nuôi rất mừng nhưng rất lúng túng “như gà mắc tóc” không biết bắt đầu từ đâu và làm gì?

Vì không thống nhất cách quản lý và xúc tiến thương mại, từ việc khai báo, đăng ký mã định danh, liên kết sản xuất theo chuỗi, truy xuất nguồn gốc theo mã QR,…

Có cơ chế đặc thù cho việc xây dựng nhà yến kiên cố trên đất dành cho chăn nuôi

Để giải quyết những bất cập trên, ông Trọng cho rằng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần kịp thời chỉ đạo các cơ quan trực thuộc Bộ phối hợp với các doanh nghiệp triển khai hướng dẫn cho các địa phương, thống nhất về quản lý ngành yến; các doanh nghiệp chế biến chủ động xây dựng phần mềm cấp mã QR để truy xuất nguồn gốc sản phẩm, quản lý sản phẩm theo chuỗi, từ nuôi, vệ sinh thú y, kiểm soát dịch bệnh, thu hoạch, vận chuyển, sơ chế, chế biến, tiêu thụ một cách đầy đủ và minh bạch thông tin. Phần mềm truy xuất nguồn gốc có thể tích hợp vào phần mềm về cơ sở dữ liệu quốc gia để phục vụ cho quản lý ngành.

Địa phương chủ động hướng dẫn và cấp mã định danh cho chủ nhà yến, nhà yến theo quy định của pháp luật hiện hành, quản lý bằng công nghệ thông tin. Đồng thời, đề xuất với Quốc hội, Chính phủ và các bộ ngành liên quan có cơ chế đặc thù cho việc xây dựng nhà yến kiên cố trên đất dành cho chăn nuôi.

Hỗ trợ các chương trình nghiên cứu, sản xuất để đổi mới khoa học công nghệ trong quản lý và sản xuất; ứng dụng tiến bộ kỹ thuật về sản xuất thức ăn nhân tạo cho yến, dinh dưỡng cho các giai đoạn của chim yến, nhân nhanh đàn, dẫn dụ, gây nuôi và khai thác, chế biến tổ yến đạt hiệu quả, an toàn thực phẩm và phòng chống dịch bệnh, bảo tồn và khai thác hợp lý quần thể chim yến tự nhiên; công nghệ bảo quản và chế biến các sản phẩm từ tổ yến, chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm từ tổ yến để nâng cao chất lượng và giá trị, xây dựng thương hiệu, nhằm nâng cao sức cạnh tranh đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và xuất khẩu.

Ứng dụng công nghệ cao để xây dựng được hệ thống IoT trong hoạt động nuôi chim yến để kiểm soát đàn chim yến, tiểu khí hậu nhà nuôi yến và công nghiệp hóa trong sơ chế tổ yến có hiệu quả.

Có chính sách khuyến khích đầu tư phát triển yến đảo, gắn với phát triển kinh tế biển và bảo vệ quốc phòng an ninh biển đảo; Khuyến khích các cơ sở sơ chế, chế biến sử dụng công nghệ hiện đại, phát triển thị trường.

Nhà nước hỗ trợ rủi ro đối với thiên tai, dịch bệnh thông qua các cơ chế chính sách giống các vật nuôi thông thường, để các tổ chức, cá nhân yên tâm đầu tư sản xuất.- Dựa trên căn cứ pháp lý, khoa học và giá trị của ngành hàng trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt yến sào Việt Nam là sản phẩm quốc gia là hết sức cần thiết.

UBND các tỉnh có nghề nuôi chim yến sớm xin ý kiến của HĐND tỉnh có Nghị quyết quy định vùng nuôi chim yến (Khu vực xây mới nhà yến) phù hợp đặc điểm sinh trưởng, phát triển của chim yến và phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, đảm bảo an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, an sinh xã hội. Chỉ đạo các tổ chức, cá nhân thực hiện theo quy định của pháp luật hiện hành, định kỳ thống kê nhà yến, sản lượng tổ yến phục vụ cho công tác quản lý.

Tiếp tục mở rộng sản xuất liên kết theo chuỗi sản phẩm, truy xuất nguồn gốc theo mã định danh quốc gia.

×