Loài hoa người Thái Tây Bắc gọi là bó phón, là thứ hoa tạo nên màu vàng trong mâm xôi ngũ sắc

Hoa bó phón, sắc trắng khiêm nhường giữa mùa xuân Tây Bắc

Những ngày đầu xuân, chúng tôi có dịp trở lại bản Co Mạ, xã Co Mạ, tỉnh Sơn La, đúng thời điểm bà con đang rộn ràng đón Tết. Trong không khí se lạnh của núi cao, mùi khói bếp quyện với hương thơm thoang thoảng của hoa bó phón khiến bản làng thêm phần ấm cúng.

Trên mâm cỗ ngày Tết của nhiều gia đình, đĩa xôi nếp nương nhuộm vàng óng ánh từ hoa bó phón nổi bật giữa sắc đỏ của thịt, sắc xanh của rau rừng, tạo nên một bức tranh ẩm thực đầy màu sắc.

Theo quan sát của phóng viên, cây hoa bó phón được người dân trồng quanh vườn nhà. Cây cao khoảng 15m, thân thẳng, đường kính hơn 10cm, tán xum xuê tỏa bóng mát.

Hoa mọc thành từng chùm li ti, mỗi bông có bốn cánh trắng nhỏ nhắn, nhụy vàng, tỏa hương thơm dịu nhẹ. Lá cây màu xanh, hình ngọn giáo, nhìn giản dị nhưng khỏe khoắn.

Giữa sân nhà gỗ truyền thống của đồng bào Mông, ông Và Tòng Chá, bản Co Mạ vừa rót chén trà nóng vừa chia sẻ: “Cây bó phón này tôi mang giống từ rừng về trồng cách đây ba năm. Khi cây ra hoa, đậu quả, hạt rơi xuống đất lại mọc lên cây con. Giờ quanh vườn nhà tôi có mấy cây rồi”.

Ông Chá cho biết, trước kia loài cây này chủ yếu mọc trên rừng, nhất là ở các sườn núi đá vùng cao. Người dân đi nương, đi rừng thấy hoa đẹp, thơm nên mang về trồng làm cảnh và lấy hoa dùng dần.

“Mỗi dịp Tết đến, nhà tôi đều hái hoa bó phón về luộc lấy nước nhuộm gạo nếp nương. Xôi đồ lên có màu vàng đẹp, thơm lắm, ăn ngọt thanh rất đặc trưng”, ông Chá nói.

Theo kinh nghiệm của bà con, hoa bó phón thường nở rộ vào tháng 2 và tháng 3 hằng năm, đúng thời điểm hoa ban phủ trắng núi rừng Tây Bắc. Khi hoa nở nhiều nhất cũng là lúc người dân tranh thủ hái về để làm màu thực phẩm tự nhiên.

Hoa sau khi hái được rửa sạch, cho vào nồi luộc lấy nước. Nước hoa chuyển sang màu vàng óng, tỏa mùi thơm nhẹ.

Gạo nếp nương vo sạch được ngâm trong nước hoa khoảng 4–6 tiếng, sau đó vớt ra để ráo rồi mới cho vào chõ đồ.

Khi xôi chín, từng hạt nếp căng tròn, vàng tươi tự nhiên, dậy mùi thơm của nếp mới hòa quyện cùng hương hoa. Không chỉ tạo màu bắt mắt, hoa bó phón còn mang lại vị ngọt thanh, khiến món xôi thêm phần đậm đà.

Người dân vùng cao gìn giữ loài cây của núi đá

Ông Và Chờ Chá, năm nay đã ngoài 60 tuổi, nhớ lại: “Ngày xưa người Mông chúng tôi chưa biết dùng hoa bó phón để nhuộm xôi. Thấy đồng bào Thái đi rừng hái hoa về nhuộm gạo, bà con mình mới học theo. Dần dần thành thói quen, cứ Tết đến là phải có xôi vàng từ hoa bó phón”.

Theo ông Chờ Chá, trong rừng có hai loại bó phón, một loại cây nhỏ thường dùng nhuộm xôi, một loại thân to cao lớn hơn nhưng ít khi được sử dụng.

Người dân bản địa dựa vào kinh nghiệm để nhận biết loại hoa phù hợp, tránh nhầm lẫn.

Không chỉ được dùng nhuộm xôi, hoa bó phón còn được bà con phơi khô làm trà uống. Nước hoa có vị ngọt nhẹ, theo kinh nghiệm dân gian có tác dụng bổ gan, bổ máu, giúp thanh nhiệt cơ thể.

Dù chưa có nhiều nghiên cứu khoa học chính thức, nhưng trong đời sống người dân vùng cao, đây là loại cây quý, gắn bó lâu đời.

Trong bối cảnh hiện nay, khi xu hướng sử dụng màu thực phẩm tự nhiên ngày càng được ưa chuộng, hoa bó phón càng cho thấy giá trị riêng.

Thay vì dùng phẩm màu công nghiệp, bà con vùng cao vẫn gìn giữ cách nhuộm xôi truyền thống bằng hoa rừng, vừa an toàn, vừa mang đậm bản sắc văn hóa.

Ở Co Mạ, nhiều gia đình đã chủ động đưa cây bó phón từ rừng về trồng quanh nhà, vừa tiện chăm sóc, vừa góp phần bảo tồn nguồn cây bản địa.

Những tán cây cao vươn mình giữa sân nhà sàn, mỗi độ xuân về lại trổ hoa trắng muốt, như báo hiệu một mùa Tết đủ đầy.

Trong câu chuyện ngày xuân, chị Lường Thị Dung, xã Long Hẹ, tỉnh Sơn La chia sẻ: “Theo tiếng bản địa của đồng bào Thái chúng tôi, loại hoa dùng để nhuộm vàng xôi gọi là hoa bó phón. Loài hoa này chủ yếu mọc trên rừng núi cao, ở vùng thấp hiếm lắm mới thấy.

Bây giờ cuộc sống đã có nhiều đổi thay, nhưng mỗi dịp lễ, Tết hay ngày hội mà thiếu đĩa xôi vàng nhuộm từ hoa bó phón thì vẫn thấy như thiếu đi điều gì đó. Với chúng tôi, đó không chỉ là một món ăn, mà còn là hương vị của núi rừng, là nét riêng của vùng cao Tây Bắc”.

Quả thực, giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị truyền thống như cách nhuộm xôi bằng hoa bó phón đang góp phần làm nên bản sắc riêng của ẩm thực Tây Bắc.

Đó không chỉ là câu chuyện về một loài hoa rừng, mà còn là câu chuyện về sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc, về tinh thần học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và sinh hoạt.

Từ một loài cây mọc hoang trên núi đá, hoa bó phón nay đã trở thành nguyên liệu vàng trong mâm cỗ ngày Tết của nhiều gia đình vùng cao.

Màu vàng óng của xôi không chỉ tượng trưng cho ấm no, sung túc mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mới đủ đầy, may mắn.

×