Loạn An Sử, An Lộc Sơn chỉ có 3 trấn binh mã, vì sao vẫn khiến Đường Huyền Tông bỏ cả kinh thành mà chạy?

Loạn An Sử, An Lộc Sơn chỉ có 3 trấn binh mã, vì sao vẫn khiến Đường Huyền Tông bỏ cả kinh thành mà chạy?

Thời Thịnh Đường từng được xem là một trong những đỉnh cao huy hoàng nhất của lịch sử Trung Hoa, khi Trường An trở thành đô thành quốc tế bậc nhất, thương nhân từ Trung Á, Ba Tư và nhiều vùng đất xa xôi tìm đến, kinh tế phát triển, văn hóa rực rỡ, lãnh thổ đế quốc mở rộng chưa từng có, còn triều đình dưới thời Đường Huyền Tông trong những năm đầu trị vì đã tạo nên cái gọi là “Khai Nguyên thịnh thế”.

Thế nhưng, cũng chính vào lúc đế quốc tưởng như mạnh nhất, bên trong bộ máy quyền lực đã âm thầm xuất hiện một sự thay đổi nguy hiểm: trung ương ngày càng khó kiểm soát quân đội ở biên cương, các tiết độ sứ nắm trong tay lực lượng ngày càng lớn, còn hoàng đế lại quá tin vào khả năng kiểm soát của chính mình. Đến cuối năm 755, khi An Lộc Sơn bất ngờ dựng cờ nổi loạn tại Phạm Dương, thứ bị ông ta thách thức không chỉ là một triều đình, mà là cả hệ thống quân sự và chính trị đã tồn tại hàng chục năm dưới thời Đường Huyền Tông.

Điều khiến hậu thế kinh ngạc nhất là An Lộc Sơn thực tế không phải người nắm toàn bộ quân đội nhà Đường. Ông ta chỉ kiểm soát ba khu vực quân sự quan trọng gồm Phạm Dương, Bình Lư và Hà Đông, trong khi Đại Đường vẫn là một đế quốc khổng lồ với nguồn nhân lực, tài chính và lãnh thổ vượt xa một phiên trấn. Chính sử ghi rằng khi phát động cuộc nổi loạn, An Lộc Sơn huy động khoảng 150.000 quân, đồng thời tuyên bố lực lượng lên tới 200.000 người nhằm tạo uy thế. Vậy tại sao một đội quân như thế lại có thể tiến nhanh đến mức khiến triều đình mất khả năng kiểm soát, Lạc Dương thất thủ, Đồng Quan bị phá vỡ và cuối cùng Đường Huyền Tông phải bỏ Trường An chạy về phía Tây?

Câu trả lời nằm ở chỗ sức mạnh của An Lộc Sơn không đơn thuần được tính bằng số quân mà ông ta có, mà còn nằm ở vị trí chiến lược, chất lượng binh sĩ, quyền lực cá nhân và quan trọng nhất là sự suy yếu của hệ thống chỉ huy trung ương.

Muốn hiểu được điều này phải quay lại quá trình biến đổi của quân đội nhà Đường. Vào thời kỳ đầu, triều đình từng dựa nhiều vào chế độ phủ binh, trong đó binh lính được tổ chức tại các địa phương và thực hiện nghĩa vụ quân sự theo chế độ tương đối gắn với hộ tịch, qua đó giúp triều đình duy trì một lực lượng quân sự lớn mà không phải liên tục trả chi phí cho một đội quân thường trực khổng lồ. Nhưng theo thời gian, đặc biệt khi chiến tranh biên giới kéo dài, chế độ này ngày càng khó duy trì. Những người dân phải rời quê hương để phục vụ quân sự, trong khi chiến tranh ở biên cương ngày càng khốc liệt và kéo dài, khiến hệ thống phủ binh dần suy yếu.

Nhà Đường vì thế ngày càng dựa vào mộ binh và quân đội thường trực, đặc biệt tại các vùng biên giới. Đây là một thay đổi tưởng như hợp lý về mặt quân sự, bởi một đế quốc rộng lớn cần những đội quân chuyên nghiệp có khả năng phản ứng nhanh, nhưng nó đồng thời tạo ra một vấn đề cực kỳ nguy hiểm: binh lính sống lâu năm dưới quyền các tướng lĩnh địa phương sẽ dễ hình thành mối quan hệ trung thành trực tiếp với người chỉ huy hơn là với một triều đình xa xôi ở Trường An.

Sự xuất hiện của chế độ tiết độ sứ càng khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng. Ban đầu, tiết độ sứ được trao quyền để chỉ huy quân đội tại các khu vực biên giới, phối hợp quân sự và chống lại các thế lực bên ngoài. Nhưng khi một người đồng thời kiểm soát quân đội, địa bàn rộng lớn, nguồn lực địa phương và mạng lưới quan hệ riêng, quyền lực của họ dần vượt xa một viên tướng bình thường. An Lộc Sơn chính là người hưởng lợi lớn nhất từ quá trình ấy.

Xuất thân không phải người Hán, An Lộc Sơn từng bước nổi lên nhờ khả năng quân sự, đặc biệt trong các chiến dịch ở vùng biên giới phía Bắc. Đến năm 742, ông ta được bổ nhiệm làm tiết độ sứ Bình Lư; sau đó tiếp tục nắm Phạm Dương, rồi đến năm 751 được giao thêm Hà Đông. Như vậy, trước khi nổi loạn, An Lộc Sơn đã kiểm soát ba khu vực quân sự trọng yếu ở phía Bắc.

Đáng sợ hơn, ông ta không chỉ có quân đội mà còn xây dựng được một mạng lưới trung thành cá nhân rất mạnh. An Lộc Sơn thường xuyên sử dụng những người thân tín, thu nhận nghĩa tử và tạo ra mối quan hệ gần như phụ tử với các tướng sĩ dưới quyền, khiến nhiều binh sĩ xem ông ta là người trực tiếp ban thưởng, thăng chức và quyết định sinh mạng của mình.

Trong khi đó, triều đình ở Trường An lại không nhìn thấy hoặc không muốn nhìn thấy nguy cơ ấy.

Đường Huyền Tông từng là một vị hoàng đế có năng lực, nhưng về cuối triều đại, sự tự tin của ông dần biến thành chủ quan. Ông tin rằng mình có thể sử dụng ân sủng để kiểm soát An Lộc Sơn, trong khi An Lộc Sơn lại rất giỏi xây dựng hình ảnh một viên tướng trung thành, thậm chí còn nhiều lần vào triều thể hiện sự phục tùng trước hoàng đế. Chính sử ghi nhận ông ta rất giỏi lấy lòng quan lại và triều đình, từ đó liên tục được thăng chức và mở rộng quyền lực. 

Đáng nói hơn, trong triều từng có những người nhận ra mối nguy. Nhưng khi một hoàng đế đã quen với thành công, những lời cảnh báo thường dễ bị xem nhẹ, đặc biệt khi người bị cảnh báo lại là một viên tướng mà hoàng đế tin rằng mình có thể kiểm soát bằng ân sủng và chức tước.

Mâu thuẫn chỉ thực sự bùng nổ khi quan hệ giữa An Lộc Sơn và tể tướng Dương Quốc Trung trở nên không thể cứu vãn. Dương Quốc Trung ngày càng có ảnh hưởng lớn trong triều đình, trong khi An Lộc Sơn nhận thấy vị trí của mình bắt đầu bị đe dọa. Cuối cùng, ông ta lấy danh nghĩa phụng mật chiếu của hoàng đế để “vào triều trừ Dương Quốc Trung”, biến cuộc nổi loạn thành một chiến dịch mà trên danh nghĩa là “phụng chỉ dẹp gian thần”. Đây là một nước cờ chính trị rất cao tay.

Bởi nếu An Lộc Sơn ngay từ đầu tuyên bố phản Đường, ông ta sẽ khiến các tướng lĩnh và binh sĩ phải lựa chọn giữa triều đình và mình; nhưng khi tuyên bố chỉ “phụng mật chiếu trừ gian thần”, ông ta có thể tạm thời khoác lên cuộc nổi dậy một lớp vỏ trung nghĩa, đồng thời đánh vào sự bất mãn đang tồn tại trong quân đội đối với Dương Quốc Trung.

Tháng 12 năm 755, An Lộc Sơn chính thức khởi binh ở Phạm Dương với khoảng 150.000 quân. Quân đội này nhanh chóng tiến về phía Nam.

Vấn đề của nhà Đường lúc ấy là triều đình không có sẵn một lực lượng trung ương đủ mạnh ở ngay khu vực chiến lược để lập tức chặn đứng cuộc nổi loạn.

Đường Huyền Tông buộc phải sử dụng những lực lượng được tập hợp gấp. Phong Thường Thanh được phái đến Lạc Dương tuyển quân, nhưng một đội quân được tuyển trong thời gian ngắn không thể lập tức biến thành lực lượng tinh nhuệ có khả năng đối đầu với đội quân biên phòng đã nhiều năm chiến đấu. Các nguồn tư liệu cho thấy Phong Thường Thanh tuyển được hơn 60.000 người trong thời gian ngắn, nhưng phần lớn là dân thường chưa qua huấn luyện quân sự đầy đủ. Đó chính là khác biệt chết người.

Một bên là đội quân biên giới đã quen với chiến tranh, cơ động và chiến đấu dưới quyền những tướng lĩnh có kinh nghiệm; bên kia là lực lượng được huy động gấp để bảo vệ kinh đô trong một cuộc khủng hoảng chưa từng có.

Lạc Dương nhanh chóng rơi vào tay An Lộc Sơn vào đầu năm 756. Sau đó, lực lượng nhà Đường phải rút về Đồng Quan, một cửa ải có vị trí đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ Trường An. Và tại đây, một sai lầm khác của triều đình lại xuất hiện.

Ca Thư Hãn là một danh tướng, nắm trong tay lực lượng phòng thủ Đồng Quan và chủ trương giữ vững cửa ải, chờ thời cơ. Nếu chỉ nhìn về mặt quân sự, đây là lựa chọn có cơ sở, bởi Đồng Quan là tuyến phòng thủ tự nhiên cực kỳ quan trọng, một khi giữ được nơi này thì quân An Lộc Sơn khó có thể tiến thẳng tới Trường An.

Nhưng Dương Quốc Trung và Đường Huyền Tông lại lo rằng Ca Thư Hãn có thể lợi dụng binh quyền để tạo thành một thế lực riêng. Những nghi ngờ chính trị đã can thiệp vào quyết định quân sự.

Cuối cùng, Ca Thư Hãn bị thúc ép đưa quân ra ngoài Đồng Quan giao chiến. Đây chính là thời điểm lịch sử rẽ sang hướng bi thảm.

Một đội quân phòng thủ đang giữ lợi thế địa hình bị buộc phải rời vị trí an toàn để tiến hành một chiến dịch không thuận lợi. Khi phòng tuyến Đồng Quan bị phá vỡ, cánh cửa bảo vệ Trường An gần như mở toang.

Đến lúc ấy, triều đình mới nhận ra rằng thứ họ đối mặt không còn là một cuộc nổi loạn địa phương. Nó đã trở thành một cuộc khủng hoảng sống còn của cả đế quốc.

Đường Huyền Tông không còn nhiều lựa chọn. Trường An, nơi từng là trung tâm quyền lực của một trong những đế quốc mạnh nhất thế giới, giờ đây đứng trước nguy cơ bị quân phản loạn chiếm đóng. Nhà vua buộc phải rời kinh thành, bắt đầu cuộc tháo chạy về phía Thục.

Đáng chú ý, cuộc tháo chạy ấy còn dẫn đến biến cố Mã Ngôi, nơi quân hộ tống nổi loạn, sát hại Dương Quốc Trung và cuối cùng buộc Đường Huyền Tông phải để Dương Quý Phi chết. Chính biến cố này về sau trở thành một trong những biểu tượng bi thương nhất của sự sụp đổ thời Khai Nguyên – Thiên Bảo. 

Nhưng nếu chỉ nói rằng “An Lộc Sơn có 15 vạn quân nên đánh bại Đường Huyền Tông” thì rõ ràng là quá đơn giản.

Điều đáng sợ thực sự là 15 vạn quân ấy xuất hiện đúng vào thời điểm hệ thống quyền lực của Đại Đường đã tồn tại những vết nứt nghiêm trọng.

Một đế quốc không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng quân đội trên giấy. Triều đình có thể có nhiều quân hơn nhưng nếu quân đội nằm rải rác, chỉ huy phân tán, tướng lĩnh nghi kỵ lẫn nhau, binh sĩ không được huấn luyện đồng đều và trung ương không thể ra quyết định nhanh chóng, thì ưu thế về số lượng có thể nhanh chóng trở thành vô nghĩa. An Lộc Sơn hiểu rất rõ điều đó.

Ông ta không cần đánh bại toàn bộ Đại Đường trong một trận chiến; ông ta chỉ cần đánh trúng những điểm yếu của hệ thống, chiếm các trung tâm chính trị quan trọng, khiến triều đình mất khả năng phản ứng và biến một cuộc nổi loạn thành khủng hoảng toàn quốc. Đáng tiếc cho nhà Đường là những điều kiện ấy gần như cùng lúc xuất hiện.

Cuộc nổi loạn kéo dài từ năm 755 đến năm 763, tổng cộng khoảng tám năm, và dù cuối cùng nhà Đường vẫn giữ được ngai vàng, đế quốc sau đó không bao giờ trở lại trạng thái huy hoàng như trước. Quyền lực của các tiết độ sứ ngày càng lớn, trung ương suy yếu, tài chính bị tổn thương, dân số và sản xuất bị ảnh hưởng nặng nề, trong khi các thế lực quân phiệt địa phương dần hình thành những khu vực gần như tự trị. Đó mới là di sản đáng sợ nhất của loạn An Sử.

An Lộc Sơn cuối cùng cũng không thể trở thành người thống nhất thiên hạ. Ông ta bị chính con trai An Khánh Tự sát hại vào năm 757, còn cuộc nổi loạn sau đó tiếp tục kéo dài với nhiều biến động. Nhưng dù người khởi xướng đã chết, chiếc hộp Pandora đã mở ra và nhà Đường phải mất nhiều năm mới có thể tái lập được quyền kiểm soát trên danh nghĩa đối với phần lớn lãnh thổ.

Vì vậy, câu hỏi “Tại sao An Lộc Sơn chỉ có ba trấn mà khiến Đường Huyền Tông phải bỏ chạy?” thực ra nên được đặt lại thành một câu hỏi khác: Tại sao một đế quốc khổng lồ lại để một tiết độ sứ tích lũy đủ quyền lực để có thể thách thức cả triều đình?

Câu trả lời nằm trong chính quá trình Đại Đường xây dựng sức mạnh quân sự của mình. Nhà Đường cần các tiết độ sứ để bảo vệ biên cương, nhưng khi trao cho họ quá nhiều quân đội và quyền tự chủ, triều đình đồng thời tạo ra những trung tâm quyền lực mà về sau rất khó thu hồi. An Lộc Sơn chỉ là người đầu tiên biến thứ quyền lực ấy thành một cuộc nổi loạn quy mô lớn.

Và bi kịch của Đường Huyền Tông cũng nằm ở đó: ông không bị đánh bại chỉ bởi một An Lộc Sơn mạnh, mà còn bởi một triều đình đã quá tự tin vào sức mạnh của mình, một hệ thống quân sự ngày càng phân quyền, những mâu thuẫn chính trị trong nội bộ và những quyết định sai lầm liên tiếp trong thời khắc sinh tử.

Từ một hoàng đế từng tạo nên Khai Nguyên thịnh thế, Đường Huyền Tông cuối cùng phải rời Trường An trong cảnh hỗn loạn, chứng kiến người thân cận bị giết, triều đình tan tác và đế quốc mà ông từng tự hào xây dựng bước vào một thời kỳ suy thoái kéo dài.

Bởi vậy, loạn An Sử không chỉ là câu chuyện về một viên tướng phản loạn có 15 vạn quân, mà sâu xa hơn là câu chuyện về quyền lực được trao đi nhưng không thể thu hồi, về một hoàng đế quá tin vào khả năng kiểm soát của mình, và về một đế quốc tưởng như không thể sụp đổ nhưng cuối cùng lại bị đánh trúng đúng vào những điểm yếu mà chính nó đã tạo ra.

×