“Loạn" thị trường cây giống cà phê ở Sơn La: Vườn ươm trôi nổi bủa vây vùng nguyên liệu (Bài 2)

Thâm nhập “vựa cây giống ba không” giữa vùng cà phê Tây Bắc

Sơn La, vùng trồng cà phê lớn nhất khu vực Tây Bắc, những năm qua đã ghi nhận sự khởi sắc rõ rệt khi giá cà phê duy trì ở mức cao, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người nông dân.

Không chỉ là cây trồng chủ lực, cà phê còn góp phần quan trọng trong việc thực hiện hiệu quả chương trình xóa đói, giảm nghèo ở vùng cao. Hiện nay, địa phương đang định hướng phát triển cà phê theo hướng chất lượng cao, đặc biệt là dòng Arabica phục vụ xuất khẩu.

Tuy nhiên, phía sau những gam màu sáng, ngành cà phê Sơn La đang tiềm ẩn rủi ro có thể ảnh hưởng đến chất lượng và thương hiệu trong dài hạn.

Tháng 4/2026, người nông dân Sơn La bước vào vụ tái canh – một giai đoạn quan trọng đối với cây cà phê. Những gốc cà phê già cỗi bị chặt bỏ; nhiều diện tích ngô, sắn kém hiệu quả được chuyển đổi sang trồng cà phê, mở ra kỳ vọng về một chu kỳ sản xuất mới năng suất và bền vững hơn.

Thế nhưng, ngay từ “đầu vào” là cây giống cà phê trên thị trường đã bộc lộ những dấu hiệu bất thường.

Trên mạng xã hội, hàng loạt tài khoản rao bán giống cà phê xuất hiện với những lời quảng cáo đầy hấp dẫn: “cây chuẩn”, “to, khỏe”, “năng suất cao”, “bao tiêu chất lượng”.

Trong vai một nông dân cần mua số lượng lớn, phóng viên Dân Việt liên hệ với một tài khoản mạng xã hội tên Thủy. Người này khẳng định chắc nịch: “Cần bao nhiêu cũng có, không phải đặt cọc, chốt là giao".

Lần theo địa chỉ được cung cấp, chúng tôi tìm đến bản Un, xã Chiềng Mung (Sơn La), nơi trước đó người tên Thủy đã giới thiệu là vùng ươm giống cà phê lớn nhất vùng.

Đúng như lời người tên Thủy đã trao đổi qua điện thoại, ở bản Un, từ đầu bản đến cuối bản, dọc hai bên đường, đâu đâu cũng cũng bắt gặp vườn ươm cây giống, to có, bé có.

Tại các vườn ươm này, không khí lao động tấp nập, người đóng bầu, người tưới, người phun nước tưới ẩm, người xếp cây vào các túi bóng chuyển lên xe tải...

Chúng tôi đến một khu vườn ươm rộng hơn 2.000 m², với trăm vạn cây giống khoảng 2 tháng tuổi xếp thành từng luống thẳng tắp. Những bầu cây xanh mướt, thân mập, rễ đều, một phần cây cà phê giống đã được đặt cọc, đủ để tạo cảm giác yên tâm với người mua.

Chủ vườn tên T giới thiệu vanh vách: “Tôi có 3 khu vườn ươm giống cà phê địa phương, hạt ươm đã được chọn lọc từ những nương cà phê ở khu vực Chiềng Mai, Chiềng Ban, phù hợp khí hậu địa phương. Cây 2 tháng tuổi, cao 5–7 cm. Tôi có thể cung cấp hàng chục vạn cây ngay lập tức. Vườn ươm của gia đình tôi năm nay làm 400 vạn cây giống”.

Nhưng khi câu chuyện chuyển sang nguồn gốc và kiểm định giống cây, sự “chuyên nghiệp” của chủ vườn lập tức biến mất.

Dù luôn khẳng định “Giống này lấy từ vườn nhà, đảm bảo tốt" nhưng khi phóng viên hỏi “Vườn ươm giống này có giấy chứng nhận không?”, thì chủ vườn thừa nhận: “Ở đây chưa có bất cứ giấy tờ gì”.

Câu trả lời ngắn gọn đã phơi bày một thực tế, quy trình sản xuất giống gần như không được cơ quan chức năng kiểm soát: Vườn ươm không truy xuất nguồn gốc, kiểm định chất lượng hay vườn ươm đạt chuẩn.

Công thức chung của các vườn ươm cây giống cà phê "ba không"

Rời bản Un, chúng tôi tiếp tục di chuyển qua các vùng trồng cà phê trọng điểm như: Mai Sơn, các phường thuộc thành phố Sơn La (cũ),…

Dọc các tuyến đường liên xã, nội bản đâu đâu cũng xuất hiện các biển quảng cáo được in ấn, cắm cố định: “Bán cây cà phê giống”, “vườn ươm cà phê”..., chỉ cần một khoảnh đất phủ lưới đen là có thể trở thành “vườn ươm”.

Tại một điểm bán cây giống ven đường ở xã Mai Sơn, hàng nghìn bầu cây được bày bán. Người bán chào mời: “Giống này trồng nhanh lớn, năng suất cao, lấy bao nhiêu cũng có". Giá bán dao động từ 1.000 – 1.700 đồng/cây. Giao dịch diễn ra nhanh chóng.

Đi sâu hơn, bức tranh thị trường cây giống cà phê dần hiện rõ với một điểm chung đáng lo ngại. Phần lớn các cơ sở đều hoạt động theo mô hình “ba không”: Không giấy phép sản xuất; Không chứng nhận nguồn giống; Không kiểm định chất lượng.

Tại phường Chiềng Sinh, cũng là “điểm nóng” về ươm giống tự phát, chúng tôi tiếp cận một vườn ươm ngay cạnh quốc lộ.

Chủ vườn giới thiệu tên là N, có khoảng 13 năm kinh nghiệm, cho biết: Mỗi năm ươm từ 200 - 300 vạn cây, chia làm hai vụ. Khách hàng mua giống cà phê đến từ nhiều nơi: Sông Mã, Sốp Cộp, Thuận Châu, các tỉnh: Lào Cai, Tuyên Quang, Điện Biên; thậm chí cả các dự án bên Lào. Khách mua giống cà phê không đến tận vườn ươm mua được, nhà vườn sẽ chuyển lên xe khách hoặc xe tải đến tận nơi.

Theo chủ vườn ươm tên N giới thiệu, giống cà phê ở đây chủ yếu là Arabica. Hạt giống được nhà vườn tự chọn từ vườn cà phê hơn 30 năm tuổi của gia đình mình.

Quy trình ươm được giới thiệu khá bài bản, từ chọn hạt giống, bầu ươm, đất ươm đến chăm sóc cây con.

Tuy nhiên, cũng như các chủ vườn trước, khi hỏi về giấy tờ pháp lý, câu trả lời vẫn là: “Nhà vườn làm tự do, không có giấy tờ kiểm định hay hóa đơn”.

Ngay cạnh đó, một chủ vườn khác tên M, mới bước vào nghề 2 năm, cũng đang mở rộng quy mô, sản lượng rất nhanh. Từ 45 vạn cây năm trước, năm nay tăng lên 60 vạn cây. Một số diện tích cây giống đã bán hết, phần còn lại đã có người đặt cọc.

Khách hàng của chủ vườn tên M trải dài từ Sơn La đến Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Thanh Hóa.

Dù quy mô các vườn ươm giống cà phê ở đây lớn hay nhỏ, điểm chung vẫn không thay đổi: không giấy tờ truy xuất, không kiểm định chất lượng. Tất cả dựa vào “uy tín cá nhân” và kinh nghiệm truyền miệng.

Một cơ sở ươm giống cà phê khác tại phường Chiềng Sinh (Sơn La) còn thẳng thắn hơn: “Anh lấy nhiều thì giá rẻ, không cần hợp đồng, chuyển tiền là giao”.

Để kiểm chứng, phóng viên đặt mua thử 5.000 cây. Không cần thủ tục, người bán chốt ngay: “Chuyển tiền là giao đủ cây”.

Việc vận chuyển liên tỉnh cũng dễ dàng: “Đi đâu cũng gửi được, xe tải, xe khách chạy suốt”, chủ vườn nói.

Những bầu cây nhỏ, không rõ nguồn gốc, theo các chuyến xe len lỏi khắp các vùng trồng cà phê.

Những bầu cây xanh mướt có thể là khởi đầu của một vụ trồng mới. Nhưng cũng tiềm ẩn hàng loạt rủi ro: Giống kém chất lượng; mầm sâu bệnh; năng suất thấp, không ổn định; phá vỡ quy hoạch giống toàn vùng.

Theo tìm hiểu của phóng viên, trên địa bàn tỉnh Sơn La có hàng trăm vườn ươm giống cà phê đang hoạt động không phép, vườn bé thì ươm vài chục vạn cây giống một năm, vườn nhiều thì đến cả trăm vạn cây.

Câu hỏi đặt ra là: Vì sao các vườn ươm không phép có thể tồn tại công khai và phát triển mạnh mẽ đến vậy?

Đón đọc Kỳ 3: Lỗ hổng quản lý phía sau cơn sốt giống cây cà phê

×