Lữ Gia là thừa tướng nước Nam Việt do Triệu Đà thành lập, vì sao lại được người Việt thờ cúng, đặt tên đường?

Lữ Gia là thừa tướng nước Nam Việt do Triệu Đà thành lập, vì sao lại được người Việt thờ cúng, đặt tên đường?

Lữ Gia là một trong những nhân vật đặc biệt và gây nhiều tranh luận bậc nhất trong lịch sử giai đoạn tiền – sơ sử Việt Nam. Ông không phải là vua, cũng không phải người lập quốc, nhưng lại được thờ phụng ở nhiều địa phương, được đặt tên đường tại các đô thị lớn và thường được nhắc đến như một biểu tượng của tinh thần chống ngoại xâm sớm của người Việt. Việc một thừa tướng của nước Nam Việt – một quốc gia có trung tâm chính trị đặt ngoài lãnh thổ Việt Nam ngày nay – lại được người Việt Nam tôn kính qua nhiều thế kỷ cho thấy vai trò và dấu ấn lịch sử của Lữ Gia vượt xa khuôn khổ một viên đại thần thông thường.

Theo các nguồn sử liệu và truyền thuyết dân gian, Lữ Gia (呂嘉), còn gọi là Lã Gia, sinh khoảng năm 191 TCN và mất năm 110 TCN, tên hiệu là Bảo Công. Ông là thừa tướng, trước đó là thái phó, phục vụ ba đời vua cuối cùng của nhà Triệu nước Nam Việt: Triệu Minh Vương, Triệu Ai Vương và Triệu Thuật Dương Vương. Trong thực tế chính trị, đặc biệt ở giai đoạn cuối, Lữ Gia là người nắm quyền lực lớn nhất trong triều đình Nam Việt, có ảnh hưởng vượt cả nhà vua, được lòng tầng lớp quý tộc bản địa và đông đảo dân chúng.

Về quê gốc, sử sách và truyền thuyết ghi nhận có nhiều dị bản. Theo “Việt Nam tiền cổ vĩ nhân liệt truyện” và một số ngọc phả, Lữ Gia sinh ra tại huyện Lôi Dương, quận Cửu Chân, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa. Cha ông là Lữ Tạo, một hào trưởng làm nghề lang y, nổi tiếng hiền đức; mẹ là Trương Thị Vĩ, con gái hào trưởng vùng Vũ Ninh (Bắc Ninh ngày nay). Cũng có truyền thuyết cho rằng gốc tổ bên ngoại của ông ở vùng Bắc Ninh – Hải Phòng, vì vậy dấu tích thờ tự Lữ Gia tập trung khá dày ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Chính sự giao thoa giữa Cửu Chân và Vũ Ninh khiến Lữ Gia trong nhận thức dân gian được xem là người Việt bản địa, gắn bó với cộng đồng Lạc Việt, chứ không phải người phương Bắc.

Con đường làm quan của Lữ Gia gắn liền với sự tồn tại của nước Nam Việt do Triệu Đà lập ra năm 204 TCN. Nam Việt là một quốc gia đa tộc, bao gồm nhiều nhóm Bách Việt, trong đó có Lạc Việt – tổ tiên trực tiếp của người Việt ngày nay. Dù nhà Triệu có nguồn gốc từ phương Bắc, bộ máy cai trị của Nam Việt lại dựa rất nhiều vào tầng lớp hào trưởng, quý tộc bản địa. Lữ Gia chính là đại diện tiêu biểu của tầng lớp này. Ông được đánh giá là người thông hiểu địa lý, phong tục bản địa, có uy tín sâu rộng trong dân, lại có mạng lưới thân tộc và thông gia chằng chịt với hoàng tộc Triệu cũng như các thế lực lớn trong nước.

Trong triều đình Nam Việt, Lữ Gia không chỉ là thừa tướng trên danh nghĩa mà còn là trụ cột chính trị và quân sự. Ông mở trường dạy học, chiêu mộ và đào tạo nhân tài, tiến cử nhiều người bản địa vào bộ máy quan lại, qua đó góp phần củng cố vai trò của người Việt trong nhà nước Nam Việt. Theo ngọc phả và truyền thuyết ở Bắc Ninh, ông từng được giao cai quản thôn Trung Thành, xã Đại Lai, nơi ông tổ chức dạy học, xây dựng cơ sở quân sự và chăm lo đời sống dân chúng. Những hoạt động này khiến hình ảnh Lữ Gia trong ký ức dân gian không chỉ là một đại thần mà còn là người bảo trợ cộng đồng, một vị “quan làng” lý tưởng.

Lý do quan trọng nhất khiến Lữ Gia được người Việt thờ phụng lại nằm ở thái độ và hành động của ông trước nguy cơ Nam Việt bị nhà Hán thôn tính. Khi Triệu Minh Vương mất, Triệu Ai Vương còn nhỏ lên ngôi, Cù thái hậu – người gốc Hán – nắm quyền nhiếp chính và ngả hẳn theo nhà Hán, chủ trương nội phụ, triệt bỏ cửa quan biên giới, dâng cống vật và xin thần phục. Trong bối cảnh đó, Lữ Gia là người kiên quyết phản đối. Ông coi việc nội phụ là con đường dẫn đến mất nước, làm tan rã nền độc lập vốn đã mong manh của Nam Việt và xóa bỏ vai trò của tầng lớp bản địa.

Việc Lữ Gia giết Triệu Ai Vương và Cù thái hậu là hành động gây tranh cãi lớn trong lịch sử. Nhiều sử gia Nho giáo như Ngô Sĩ Liên phê phán ông ở góc độ luân lý, cho rằng đó là tội “giết vua”. Tuy nhiên, cũng chính các sử gia ấy thừa nhận rằng nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ nguy cơ mất nước và sự thao túng của nhà Hán. Dưới góc nhìn của người Việt hậu thế, Lữ Gia thường được nhìn nhận như người đã chọn cách cực đoan nhưng quyết liệt để bảo vệ chủ quyền, dám đối đầu trực diện với thế lực phương Bắc khi nhiều người khác đã dao động.

Sau khi lập Triệu Thuật Dương Vương, Lữ Gia trực tiếp chỉ huy cuộc kháng chiến chống quân Hán. Ông đánh bại cánh quân của Hàn Thiên Thu, giết tướng Hán và khiến triều đình Tây Hán phải huy động lực lượng rất lớn để xâm lược Nam Việt. Dù cuối cùng thất bại trước sức mạnh áp đảo của quân Hán, cuộc kháng cự do Lữ Gia lãnh đạo vẫn được xem là một trong những nỗ lực chống xâm lược sớm nhất trong lịch sử người Việt, diễn ra trước cả khởi nghĩa Hai Bà Trưng hơn một thế kỷ.

Cái chết của Lữ Gia được bao phủ bởi nhiều truyền thuyết, từ chuyện chó ngậm đầu bơi qua sông cho đến việc thân và đầu được thờ ở nhiều nơi khác nhau. Những truyền thuyết ấy phản ánh quá trình thần thánh hóa nhân vật trong tâm thức dân gian. Đối với người Việt, Lữ Gia không chỉ là thừa tướng của nhà Triệu mà là biểu tượng của lòng trung nghĩa, của sự gắn bó với đất đai, cộng đồng và ý thức chống ngoại bang.

Chính vì vậy, sau khi mất, Lữ Gia được thờ phụng ở nhiều địa phương như Hưng Yên, Vĩnh Phúc (cũ), Nam Định (cũ), Hà Nội, Bắc Ninh. Lăng mộ được cho là của ông tại Hưng Yên, cùng các lễ hội tưởng niệm như lễ hội Nam Trì, phản ánh sự tôn kính lâu dài của cộng đồng. Việc các họ Lữ, Lã ở miền Bắc làm giỗ tổ vào ngày 25 tháng 3 âm lịch càng cho thấy ông được coi như một thủy tổ tinh thần.

Việc đặt tên đường, tên cư xá mang tên Lữ Gia trong thời hiện đại xuất phát từ sự ghi nhận công lao lịch sử ấy. Dù từng làm thừa tướng cho một quốc gia có trung tâm ở Phiên Ngung, Lữ Gia vẫn được xem là người Việt Nam tiêu biểu trong giai đoạn sớm, đại diện cho ý chí tự chủ của cư dân Lạc Việt trước áp lực đồng hóa và xâm lược từ phương Bắc. Trong dòng chảy lịch sử, ông trở thành cầu nối giữa thời Nam Việt và các cuộc khởi nghĩa giành độc lập về sau.

Như vậy, Lữ Gia được thờ phụng và vinh danh không phải vì chức vị thừa tướng, mà vì ông là hiện thân của lựa chọn khó khăn nhưng quyết liệt trong hoàn cảnh mất còn của đất nước. Chính lựa chọn ấy đã khiến tên tuổi Lữ Gia vượt qua ranh giới của một triều đại gây tranh cãi, để trở thành một phần của ký ức lịch sử và văn hóa Việt Nam suốt hơn hai nghìn năm.

×