“Ma xó” lên màn ảnh: Khi tín ngưỡng dân gian trở thành "vũ khí" mới của phim kinh dị Việt

Cách bố trí này không chỉ phục vụ yếu tố thị giác mà còn thể hiện quan niệm về sự cân bằng, tương tác giữa các cõi trong tín ngưỡng dân gian.

Những hình ảnh cận cảnh bàn thờ cúng “ma xó” tiếp tục được giới thiệu, qua đó làm rõ hướng tiếp cận của bộ phim khi khai thác chất liệu văn hóa truyền thống. Các chi tiết trên bàn lễ được xây dựng có chủ đích, góp phần định hình không gian tâm linh và hỗ trợ việc phát triển mạch truyện.

Trong đời sống tâm linh dân gian Việt Nam, bàn lễ không chỉ đơn thuần là nơi thờ cúng mà còn là không gian giao thoa giữa niềm tin, nghi thức và ký ức cộng đồng. Ở mỗi vùng miền, cách bày biện bàn lễ thờ ma mang những sắc thái riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt cũng như quan niệm về linh hồn và thế giới vô hình.

Tại Hà Giang, người Mông duy trì tục cúng ma khô (lễ tôn hồn), được thực hiện sau khi người qua đời an táng đủ 12 ngày. Trong khi đó, người Xinh Mun tổ chức nghi lễ Mạng Ma dựa trên quan niệm con người chỉ khỏe mạnh khi hồn vía hội tụ đầy đủ; bệnh tật, tai ương là biểu hiện của việc hồn vía bị thất lạc. Nghi lễ nhằm gọi hồn, cầu sức khỏe cho con người, gia súc và cả thầy mo. Bên cạnh đó còn có các nghi lễ như quét ma (đuổi ma) của người Phù Lá hay lễ cúng ma của người Khơ Mú, với mong cầu bình an và may mắn.

Dù có sự khác biệt về hình thức, các nghi lễ thờ ma trong dân gian đều có điểm chung là niềm tin vào những linh hồn không nơi nương tựa – những vong linh cần được gọi tên, an ủi và dẫn dắt để không quấy nhiễu người sống. Tùy theo từng vùng, bàn lễ có thể được đặt sát đất, ở góc khuất nhằm tránh dương khí; lễ vật có nơi chỉ gồm nhang, nước lã, bát gạo, trong khi nơi khác chú trọng đèn dầu, giấy tiền và các “vật dẫn” theo phong tục riêng. Tục thờ ma xó cũng xuất phát từ quan niệm về những vong linh vất vưởng, chưa được siêu sinh, luôn hiện diện trong không gian sống dù mắt thường không thể nhìn thấy.

Từ nền tảng văn hóa đó, bộ phim Ma xó tiếp cận hình ảnh bàn lễ không như một đạo cụ tạo sợ hãi, mà như một cấu trúc tâm linh có tính logic nội tại. Bàn lễ trong phim được xây dựng dựa trên nguyên lý ngũ hành gồm kim, mộc, thủy, hỏa, thổ – những yếu tố cốt lõi trong quan niệm Á Đông về sự vận hành của vạn vật. Kim đại diện qua vật chứa bằng kim loại, tượng trưng cho ranh giới giữa người sống và vong linh; mộc thể hiện qua nén nhang – phương tiện truyền dẫn lời khấn; thủy là những chén nước biểu trưng cho dòng chảy sinh – diệt; hỏa hiện diện qua đèn dầu, đóng vai trò kích hoạt nghi thức; trong khi thổ được nhấn mạnh qua việc đặt bàn lễ sát mặt đất, thể hiện mối liên hệ với cõi âm.

Đạo diễn Phan Bá Hỷ của phim Ma xó cho biết việc sắp đặt đủ năm yếu tố không nhằm minh họa hình thức mà tạo nên một hệ thống vận hành cho thế giới tâm linh trong phim. Khi một yếu tố bị xáo trộn, sự cân bằng sẽ bị phá vỡ, kéo theo những hệ quả khó kiểm soát. Theo đó, hình tượng “ma xó” không được xây dựng như một thực thể tà ác thuần túy, mà là hệ quả của niềm tin lệch lạc, khi con người tìm cách lợi dụng nghi lễ để phục vụ mục đích cá nhân. Bàn lễ vì thế trở thành nơi phơi bày ranh giới mong manh giữa tín ngưỡng và sự sa ngã, giữa khát vọng cứu rỗi và cái giá phải trả khi phá vỡ trật tự tự nhiên.

Cách tiếp cận dựa trên nền tảng văn hóa và nghi lễ cũng là xu hướng đã chứng minh hiệu quả trong dòng phim kinh dị. Tại Việt Nam, một số tác phẩm gần đây cho thấy khán giả sẵn sàng đón nhận nỗi sợ khi nó bắt nguồn từ những niềm tin quen thuộc. Trên thế giới, các bộ phim như The Wailing (2016), Hereditary (2018) hay Incantation (2022) cũng được đánh giá cao nhờ khai thác yếu tố nghi lễ và biểu tượng văn hóa bản địa thay vì phụ thuộc vào hiệu ứng giật gân.

Thực tế cho thấy, thay vì chỉ dựa vào âm thanh gây giật mình hay bối cảnh rùng rợn, nhiều phim kinh dị hiện đại hướng tới việc khai thác nỗi ám ảnh từ chính không gian sống và những vật dụng quen thuộc – những yếu tố gắn bó mật thiết với đời sống con người.

Tác phẩm cũng từng bước bóc tách những bi kịch trong đời sống xã hội và nội tâm con người khi phải đối diện với các lựa chọn đạo đức khắc nghiệt.

Hiện Ma ó đang trong giai đoạn hậu kỳ và dự kiến khởi chiếu toàn quốc vào tháng 6/2026.

×