Mộ Dung Thổ Dục Hồn: 2 anh em cãi nhau, người anh bỏ đi và lập nên triều đại kéo dài 350 năm, khiến nhà Đường khiến sợ

Mộ Dung Thổ Dục Hồn: 2 anh em cãi nhau, người anh bỏ đi và lập nên triều đại kéo dài 350 năm, khiến nhà Đường khiến sợ

Trong lịch sử Trung Quốc, vùng thảo nguyên luôn là một thế lực khiến các triều đại Trung Nguyên vừa phải dè chừng vừa tìm cách thu phục, bởi những cộng đồng du mục nơi đây có ưu thế đặc biệt về cưỡi ngựa, bắn cung và khả năng cơ động, nhưng cũng thường khó duy trì một nhà nước thống nhất lâu dài do quyền lực phụ thuộc rất lớn vào uy tín của thủ lĩnh; thế nhưng giữa vô số bộ lạc từng xuất hiện rồi nhanh chóng tan rã ấy, có một thế lực lại đi theo một con đường hoàn toàn khác, tồn tại khoảng 350 năm, kiểm soát một vùng rộng lớn quanh Thanh Hải, trở thành mắt xích quan trọng trên các tuyến giao thương nối Trung Nguyên với Tây Vực và cuối cùng khiến cả nhà Đường phải đau đầu trong nhiều thập niên – đó chính là Thổ Dục Hồn (吐谷浑).

Điều kỳ lạ là câu chuyện về thế lực này lại bắt đầu từ một cuộc bất hòa rất nhỏ giữa hai anh em trong một gia tộc Tiên Ti họ Mộ Dung, thậm chí theo truyền thuyết được chép lại trong sử liệu, nguyên nhân trực tiếp khiến hai người chia tay chỉ xoay quanh chuyện đàn ngựa tranh nhau bãi chăn, nhưng chính cuộc cãi vã tưởng như chẳng đáng kể ấy lại vô tình làm thay đổi số phận của hai nhánh họ Mộ Dung, mở ra một nhánh lịch sử mới ở phía tây, trong khi người em Mộ Dung Vĩ (慕容廆) về sau trở thành nền móng của vương triều Tiền Yên, còn người anh Mộ Dung Thổ Dục Hồn (慕容吐谷浑) lại dẫn bộ chúng đi hàng nghìn dặm, đặt nền móng cho một quốc gia tồn tại suốt nhiều thế kỷ.

Mộ Dung Thổ Dục Hồn là con trai trưởng của Mộ Dung Thiệp Quy (慕容涉归), thủ lĩnh bộ Mộ Dung Tiên Ti, đồng thời là anh cùng cha khác mẹ của Mộ Dung Vĩ, người về sau trở thành nhân vật đặt nền móng cho Tiền Yên; trong gia đình Mộ Dung khi ấy, vấn đề kế vị không đơn giản chỉ là chuyện người nào lớn tuổi hơn, bởi xã hội Tiên Ti đã tiếp xúc sâu với văn hóa và thể chế Trung Nguyên, vì vậy thân phận dòng trưởng, dòng thứ và quan hệ huyết thống có ý nghĩa rất lớn, khiến Mộ Dung Thổ Dục Hồn dù là anh trai nhưng lại không được lựa chọn làm người kế vị.

Sau khi Mộ Dung Thiệp Quy qua đời, quyền lực cuối cùng rơi vào tay Mộ Dung Vĩ, còn người anh được phân cho một bộ chúng riêng để chăn thả, với các sử liệu khác nhau ghi nhận quy mô khoảng 700 hộ hoặc 1.700 hộ; xét về thực lực, số người này chưa đủ để tạo nên một quốc gia, nhưng lại đủ để Mộ Dung Thổ Dục Hồn có thể tự mình tồn tại, và quan trọng hơn, ông vẫn sở hữu uy tín rất lớn trong bộ lạc. Ban đầu hai anh em vẫn giữ quan hệ tương đối tốt, bởi Mộ Dung Vĩ hiểu rằng người anh từng đối xử với mình rất tốt, còn Mộ Dung Thổ Dục Hồn cũng không có lý do gì phải đối đầu với em trai khi mỗi người đã có lãnh địa và bộ chúng riêng.

Nhưng chính quyền lực mới lại khiến mối quan hệ ấy dần thay đổi, bởi trong những cuộc họp quan trọng của bộ tộc, lời nói của Mộ Dung Thổ Dục Hồn vẫn có sức nặng, nhiều người trong bộ lạc coi trọng ý kiến của ông, thậm chí có những vấn đề nếu không nhận được sự đồng thuận của người anh thì khó được thực hiện, và trong một xã hội mà uy tín cá nhân của thủ lĩnh có thể quyết định sự trung thành của cả bộ chúng, sự tồn tại của một người anh vừa lớn tuổi vừa được nhiều người kính trọng bên cạnh thủ lĩnh trẻ tuổi chẳng khác nào một cái bóng quyền lực khiến người ngồi trên vị trí cao nhất khó có thể hoàn toàn yên tâm.

Những lời gièm pha vì thế bắt đầu xuất hiện bên cạnh Mộ Dung Vĩ, rằng người anh có thể đang nuôi ý định tranh đoạt quyền lực, rằng việc ông được bộ chúng ủng hộ hôm nay có thể trở thành mối đe dọa ngày mai, và dù Mộ Dung Vĩ ban đầu từng quát mắng những kẻ nói xấu anh mình, hạt giống nghi ngờ một khi đã được gieo xuống thì rất khó biến mất hoàn toàn, nhất là khi người đứng đầu phải liên tục cân nhắc giữa tình thân và sự an toàn của quyền lực.

Mộ Dung Thổ Dục Hồn cũng không phải người không nhận ra sự thay đổi ấy, bởi ông cảm nhận được thái độ của em trai ngày càng lạnh nhạt, hiểu rằng lòng tin giữa hai người đã xuất hiện một vết nứt và một khi quyền lực đã chen vào tình thân thì chuyện hôm nay còn có thể giải thích bằng tình cảm, nhưng ngày mai rất có thể sẽ biến thành cuộc tranh giành sống còn.

Rồi một sự việc xảy ra, nhỏ đến mức nếu đặt trong hoàn cảnh bình thường có lẽ chẳng đáng để nhắc tới: đàn ngựa của Mộ Dung Thổ Dục Hồn chạy sang khu vực chăn thả của Mộ Dung Vĩ, dẫn tới tranh chấp giữa hai bên. Mộ Dung Vĩ tức giận trách anh, cho rằng ngay cả ngựa cũng phải biết mình thuộc về đâu, còn Mộ Dung Thổ Dục Hồn cảm thấy đây không còn đơn thuần là chuyện đàn ngựa nữa mà là một lời cảnh cáo được gửi tới mình, bởi nếu em trai thực sự coi trọng tình thân thì một chuyện nhỏ như vậy hoàn toàn có thể giải quyết bằng vài lời khuyên nhủ thay vì biến thành một cuộc trách móc công khai.

Theo truyền thống được ghi lại trong Tấn thư, sau sự việc này Mộ Dung Thổ Dục Hồn quyết định rời đi, và dù Mộ Dung Vĩ sau đó có hối hận, sai người cùng các trưởng lão đến khuyên anh quay lại, cuộc chia tay vẫn không thể đảo ngược; một chi tiết rất nổi tiếng trong câu chuyện kể rằng hai bên từng thử đưa đàn ngựa quay trở lại phía đông, nhưng đàn ngựa cứ quay đầu chạy về phía tây, khiến người đời sau nhìn nhận cuộc di cư như một sự sắp đặt của số phận, trong khi từ góc nhìn lịch sử hiện đại, đây nhiều khả năng là cách các sử gia và hậu thế lý giải một biến động chính trị – xã hội phức tạp bằng một câu chuyện giàu màu sắc huyền thoại.

Khoảng năm 283, Mộ Dung Thổ Dục Hồn dẫn bộ chúng rời quê cũ ở vùng Liêu Đông, tiến về phía tây, ban đầu tới khu vực Âm Sơn, rồi sau nhiều năm di chuyển, chăn thả và tìm kiếm vùng đất thích hợp, cuối cùng vượt qua vùng Lũng Sơn và tiến vào Hà Hoàng, khu vực tương ứng với miền đông Thanh Hải và Lâm Hạ ngày nay; đây mới chính là bước ngoặt thực sự, bởi cuộc ra đi ban đầu không phải là một cuộc chinh phục đế quốc được chuẩn bị từ trước mà là quá trình một bộ phận người Tiên Ti tìm kiếm không gian sinh tồn mới, sau đó từng bước hòa nhập với các cộng đồng Khương, Đê và các cư dân địa phương, mở rộng ảnh hưởng và biến một nhóm người lưu động thành một thế lực chính trị.

Mộ Dung Thổ Dục Hồn qua đời khoảng năm 317, nhưng điều đáng kinh ngạc là sự nghiệp của ông không kết thúc cùng cái chết, bởi con cháu ông tiếp tục mở rộng thế lực, trong đó người cháu Diệp Diên (叶延) có vai trò đặc biệt quan trọng khi biến tên của tổ tiên thành tên dòng họ, tên bộ tộc và cuối cùng là quốc hiệu; từ đây, “Thổ Dục Hồn” không còn chỉ là tên của một con người từng rời khỏi quê hương vì bất hòa với em trai mà trở thành tên của cả một chính thể tồn tại qua nhiều thế hệ.

Đến thế kỷ V và VI, Thổ Dục Hồn đã trở thành một thế lực đáng kể ở vùng Thanh Hải – Hà Hoàng, kiểm soát các khu vực chiến lược nằm giữa Trung Nguyên, hành lang Hà Tây và cao nguyên Thanh Tạng, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong thương mại xuyên khu vực; vị trí địa lý đặc biệt khiến Thổ Dục Hồn không chỉ sống bằng chăn nuôi mà còn tham gia nông nghiệp, thủ công nghiệp và giao thương, trong đó con đường qua Thanh Hải ngày càng trở thành một tuyến kết nối quan trọng giữa phía đông và phía tây. Bảo tàng Tơ lụa Trung Quốc cũng đánh giá thời kỳ Thổ Dục Hồn là một giai đoạn đặc biệt phát triển của tuyến đường Thanh Hải, cho thấy chính thể này từng đóng góp đáng kể vào giao lưu kinh tế và văn hóa Đông – Tây.

Một trong những giai đoạn hưng thịnh nhất đến dưới thời Khả Lữ (夸吕), người lên ngôi khoảng thế kỷ VI và đặt kinh đô tại Phục Sĩ Thành (伏俟城), gần Thanh Hải Hồ; từ đây, Thổ Dục Hồn không còn đơn thuần là một liên minh bộ lạc mà ngày càng thể hiện những đặc điểm của một quốc gia, có hệ thống quan lại, trung tâm chính trị và mạng lưới kiểm soát lãnh thổ rộng lớn.

Chính vị trí ấy khiến Thổ Dục Hồn liên tục rơi vào thế giằng co giữa các cường quốc Trung Nguyên và các thế lực trên cao nguyên Tây Tạng, nhưng họ cũng rất giỏi tận dụng vị trí chiến lược của mình để tồn tại, khi lúc thì thần phục, lúc thì chống đối, lúc lại thiết lập quan hệ ngoại giao với các triều đại phía đông để bảo vệ lợi ích của chính mình. Sau khi nhà Tùy thống nhất Trung Quốc, quan hệ giữa hai bên tiếp tục phức tạp, còn đến thời nhà Đường, Thổ Dục Hồn vừa là đối tác vừa là đối thủ trong cuộc cạnh tranh quyền lực ở vùng Tây Bắc.

Đáng chú ý, sự suy yếu của Thổ Dục Hồn không bắt nguồn đơn giản từ một cuộc chiến với nhà Đường mà liên quan tới sự xuất hiện của một thế lực mới ngày càng mạnh ở cao nguyên Tây Tạng, tức Thổ Phồn; khi nhà Đường và Thổ Phồn bước vào cuộc cạnh tranh kéo dài để kiểm soát các tuyến đường chiến lược phía tây, Thổ Dục Hồn nằm đúng giữa hai cường quốc và dần trở thành nạn nhân của cuộc đối đầu ấy. Đến năm 663, Thổ Phồn tấn công và đánh bại Thổ Dục Hồn, quốc gia này sụp đổ với tư cách một chính thể độc lập, khép lại khoảng 350 năm lịch sử kể từ quá trình hình thành ở Thanh Hải.

Điều trớ trêu nhất nằm ở chỗ, nếu Mộ Dung Thổ Dục Hồn ngày ấy không rời khỏi quê cũ vì một cuộc tranh chấp với em trai, lịch sử có lẽ đã đi theo một hướng hoàn toàn khác; ông có thể tiếp tục sống trong phạm vi thế lực Mộ Dung ở Liêu Đông, có thể bị cuốn vào những cuộc tranh giành quyền lực của gia tộc, thậm chí có thể bị lu mờ bởi người em Mộ Dung Vĩ, nhưng thay vào đó, một cuộc chia tay tưởng như đầy cay đắng lại đưa ông và hậu duệ tới một vùng đất mới, nơi họ xây dựng nên một chính thể tồn tại lâu hơn nhiều vương triều Tiên Ti khác.

Cũng chính vì vậy, câu chuyện về hai anh em Mộ Dung không chỉ hấp dẫn bởi màu sắc “thâm cung bí sử” của một cuộc bất hòa trong gia đình quyền lực, mà còn cho thấy một nghịch lý của lịch sử: đôi khi một quyết định được đưa ra trong lúc tức giận lại trở thành bước ngoặt mở ra một con đường hoàn toàn mới, và một người rời đi vì cảm thấy mình không còn chỗ đứng trong gia tộc lại có thể trở thành tổ tiên của một quốc gia khiến những đế chế lớn phải mất hàng thế kỷ đối phó.

Người em Mộ Dung Vĩ cuối cùng trở thành nền móng của dòng họ Mộ Dung dựng nên Tiền Yên và các chính quyền Yên khác ở miền bắc Trung Quốc, còn người anh Mộ Dung Thổ Dục Hồn thì đi về phía tây, để lại tên mình cho một dân tộc và một vương quốc; hai con đường ấy tưởng như tách biệt nhưng thực chất lại cùng bắt nguồn từ một gia đình, và chính sự chia rẽ ấy đã khiến dòng máu Mộ Dung xuất hiện đồng thời trong hai trung tâm quyền lực lớn của lịch sử Đông Á.

Có lẽ vì thế mà câu chuyện “hai anh em cãi nhau, người anh bỏ đi vạn dặm rồi lập nên vương quốc tồn tại 350 năm” dù mang nhiều lớp truyền thuyết vẫn có sức sống đặc biệt trong sử liệu và ký ức dân gian, bởi phía sau một cuộc tranh chấp giữa hai người thân không chỉ là câu chuyện về tự ái, quyền lực và lòng nghi kỵ, mà còn là câu chuyện về sự dịch chuyển của các cộng đồng, sự hình thành quốc gia trên vùng biên viễn và cách một biến cố rất nhỏ trong một gia đình có thể tạo ra những dư chấn kéo dài hàng trăm năm.

Và nếu có điều gì khiến câu chuyện này trở nên cay đắng nhất, thì có lẽ chính là việc Mộ Dung Thổ Dục Hồn ra đi không phải vì muốn lập đế quốc, cũng chẳng phải vì đã chuẩn bị một cuộc chinh phục vĩ đại, mà chỉ bởi ông nhận ra rằng ở quê nhà, giữa những người thân cùng một dòng máu, lòng tin đã không còn nguyên vẹn; ông chọn rời đi, mang theo bộ chúng của mình, tìm một vùng đất mới, rồi chính vùng đất ấy lại trở thành nơi hậu duệ của ông dựng nên một quốc gia mà nhà Đường về sau phải nhiều lần tính toán, ngoại giao và quân sự để đối phó.

Từ một đàn ngựa chạy nhầm sang bãi cỏ của người em, từ một lời trách móc tưởng như vụn vặt, từ sự nghi kỵ giữa hai anh em, một cuộc di cư đã bắt đầu, và từ cuộc di cư ấy, một vương quốc ra đời; lịch sử đôi khi không được viết nên chỉ bởi những trận đại chiến hay những đạo quân hàng vạn người, mà còn bắt đầu từ những khoảnh khắc rất nhỏ, nơi một con người quyết định rằng mình không thể tiếp tục ở lại, rồi quay lưng đi về phía chân trời – và lần này, chân trời ấy kéo dài tới tận Thanh Hải, nơi một triều đại kéo dài khoảng ba thế kỷ rưỡi đã thực sự được hình thành.

×