Mô hình kiến trúc đất nung hơn 700 tuổi ở Ninh Bình hé lộ nhiều bí ẩn chưa có lời giải

14 mảnh đất nung quý giá phát lộ từ lòng đất Lăng Chiếng

Câu chuyện về sự phát lộ của cổ vật bắt đầu từ cách đây hơn 50 năm tại một vùng đất cổ giàu truyền thống văn hóa. Khi đó, những người nông dân chân lấm tay bùn tại thôn Lại Xá, xã Hiển Khánh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay là xã Hiển Khánh, tỉnh Ninh Bình), trong lúc đào đất cải tạo nền tại khu vực gò Lăng Chiếng đã bất ngờ chạm phải những chướng ngại vật đặc biệt dưới lòng đất.

Ở độ sâu của những tầng tầng lớp lớp phù sa và lịch sử, họ liên tiếp tìm thấy các mảnh đất nung mang hình thù kỳ lạ, hoàn toàn khác biệt với những mảnh gốm sứ gia dụng thường nhật.

Nhận thấy tính chất bất thường và giá trị thẩm mỹ vượt trội của các hiện vật, người dân đã nhanh chóng trình báo cơ quan chức năng. Nhóm khảo cổ và cán bộ chuyên môn của Bảo tàng Nam Hà (cũ) lập tức bắt tay vào cuộc khảo sát thực địa. Khu vực phát hiện cổ vật vốn là một gò đất cao tự nhiên, có diện tích bề mặt rộng gần 1.000m².

Lịch sử lòng đất nơi đây vốn đã lưu dấu nhiều tầng văn hóa khi trước đó, người dân địa phương từng rải rác phát hiện hệ thống gạch ngói mang đậm đặc trưng kiến trúc thời Trần và đặc biệt là một quan tài cổ được ghép từ nhiều miếng gỗ lớn, xung quanh và phía dưới đáy phủ dày một lớp tro củi, dấu tích điển hình của tục an táng quý tộc xưa.

Tại hố đào Lăng Chiếng, tổng cộng 14 mảnh đất nung rời rạc đã được thu thập. Chúng có hình dáng, kích thước hoàn toàn khác nhau, bề mặt chạm khắc các đồ án hoa văn vô cùng cầu kỳ, tinh xảo.

Nhận định đây là phát hiện khảo cổ học mang tính bước ngoặt, toàn bộ 14 mảnh ghép quý giá này ngay sau đó đã được bàn giao cho cơ quan bảo tàng lưu giữ, bảo quản nghiêm ngặt nhằm phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu.

Tuyệt tác kiến trúc "nội công ngoại quốc" thu nhỏ

Trải qua quá trình tẩy rửa, nghiên cứu tỉ mỉ và đo đạc kỹ lưỡng từ các chuyên gia hàng đầu, một điều kỳ diệu đã xảy ra: khi đặt 14 mảnh đất nung cạnh nhau theo đúng các khớp mộng, chúng khớp lại một cách hoàn hảo để tái dựng lên diện mạo nguyên vẹn của một mô hình kiến trúc cổ.

Cán bộ tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2, nơi đang trực tiếp lưu giữ và phát huy giá trị bảo vật cho biết, mô hình nhà hoàn chỉnh có bố cục tổng thể theo cấu trúc chỉnh thể "nội công ngoại quốc", một đỉnh cao trong tư duy quy hoạch không gian truyền thống của người Việt. Tổng thể mô hình có dạng hình chữ nhật với kích thước bề thế. Cụ thể, chiều dài đạt 100cm và chiều rộng đạt 95cm.

Bên ngoài là tường vây kiên cố gồm 8 mảnh có kết cấu chặt chẽ: Phía trước là cổng uy nghi, chính giữa tường sau là một toà nhà 4 mái dốc thấp. Mặt trước hai bên của tòa nhà này được chạm thông phong (chạm thủng) hoa văn nhánh cúc mềm mại, uyển chuyển, thể hiện trình độ tạo tác đỉnh cao của nghệ nhân thời Trần.

Ở hai bên tường vây được mở 2 lối cửa ngách, trong đó cửa bên phải có bố cục nghệ thuật và đồ án trang trí trùng khớp một cách kinh ngạc với bộ cánh cửa gỗ trứ danh tại chùa Phổ Minh (phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình ngày nay).

Mặt trong của tường bao được để trơn, nhưng khắc các ký hiệu phân vị tinh vi để lắp ghép; mặt ngoài trang trí dày đặc văn hoa thị 4 cánh đối xứng tuyệt đẹp. Hệ tường vây này tạo 2 mái vát, riêng tại vị trí cổng chính được tôn cao tạo thành kết cấu 4 mái lợp ngói ống và ngói mũi sen, hai loại ngói cao cấp nhất vốn chỉ dành cho các công trình mang tính tôn nghiêm hoặc thuộc sở hữu của giới hoàng tộc.

Khám phá thế giới bên trong của mô hình, người xem không khỏi trầm trồ trước sự sắp xếp không gian nội tự vô cùng hài hòa. Vị trí trung tâm trang trọng nhất là một cụm công trình cốt lõi gồm tòa nhà chính hình chữ nhật 4 mái dốc, có phần hiên rộng rãi, nâng đỡ bởi hai cột tròn bề thế hai bên.

Phía sâu bên trong hiên là bộ cánh cửa chính chạm khắc hình tượng rồng chầu tinh xảo – một mô-tuýp mang tính biểu tượng vương quyền gắn liền với nghệ thuật điêu khắc thời Trần, mang dáng dấp đồng điệu với cấu trúc gỗ chùa Phổ Minh.

Nối tiếp tòa nhà chính là hai dãy nhà dọc nằm đăng đối hai bên (dạng hành lang nối dài hay nhà ống muống) chạy vuông góc và gối đầu chắc chắn vào công trình chủ đạo. Phía bên phải của tòa nhà chính là một nhà đặt bia nhỏ nhắn, vuông vắn; đối xứng ở phía bên trái là một cây tháp mộ gồm 2 tầng với 4 mái lợp ngói mũi sen thanh thoát.

Dù trải qua thời gian dài nằm sâu trong lòng đất khiến 3 mảnh tường, một phần tấm bia và mái tháp bị nứt vỡ, song bằng kỹ thuật phục chế hiện đại, bảo tàng đã tiến hành gia cố, phục dựng lại nguyên bản theo đúng dấu vết khoa học, trả lại dáng vẻ kiêu hãnh vốn có của hiện vật.

Hành trình trở thành Bảo vật quốc gia và những giả thiết lịch sử

Với niên đại được xác định chính xác vào thế kỷ XIII - XIV dưới triều đại nhà Trần, mô hình nhà đất nung này là một hiện vật độc bản, mang tính nguyên gốc tuyệt đối. Cổ vật mang trong mình lượng thông tin lịch sử phong phú, rõ ràng về nguồn gốc xuất xứ và có độ nguyên vẹn cao nhất trong số các mô hình kiến trúc đất nung cùng thời kỳ được tìm thấy tại Việt Nam.

Trước giá trị văn hóa mang tầm vóc to lớn này, Bảo tàng tỉnh Nam Định (cũ) đã lập hồ sơ khoa học trình Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia và được Thủ tướng Chính phủ ra quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2015.

Cho đến nay, chức năng thực tế của mô hình này trong đời sống tâm linh hay sinh hoạt thời Trần vẫn là một đề tài thu hút nhiều tranh luận học thuật đỉnh cao. Các nhà nghiên cứu lịch sử và khảo cổ hiện đang đặt ra hai giả thiết lớn:

Ý kiến thứ nhất cho rằng, đây là một mô hình quy mô cấu trúc dạng thu nhỏ của một công trình kiến trúc dinh thự, phủ đệ hoặc vương phủ của giới quý tộc, vương tôn công tử nhà Trần. Nếu giả thiết này đúng, đây sẽ là tư liệu hiện vật duy nhất giúp hậu thế thấu kính được không gian sống vương giả và tư duy quy hoạch của những người từng làm nên hào khí Đông A lẫy lừng.

Ý kiến thứ hai lại thiên về xu hướng tôn giáo, nhận định mô hình phản ánh cấu trúc thu nhỏ của một ngôi chùa thời Trần. Sự xuất hiện của các cấu kiện đặc trưng như nhà đặt bia, tháp mộ kết hợp với đồ án rồng chầu, hoa văn nhánh cúc là những minh chứng củng cố mạnh mẽ cho luận điểm này, phản ánh giai đoạn Phật giáo và Thiền phái Trúc Lâm phát triển cực thịnh dưới sự bảo trợ của triều đình.

Thông qua đặc điểm tạo hình, bố cục sắp xếp chặt chẽ các thành phần của mô hình nhà, giới chuyên gia có cơ sở khoa học vững chắc để hình dung và tìm hiểu về quy mô, mặt bằng tổng thể của một cụm công trình phủ đệ hoặc kết cấu một công trình tôn giáo thời Trần cách đây hơn 700 năm.

Căn cứ vào các hoa văn trang trí tinh xảo trên hệ thống tường, mái, các bộ phận cột trụ và cánh cửa, các nhà khoa học có thể khẳng định chắc chắn về chất liệu, loại hình vật liệu cũng như xu hướng mỹ thuật chính được sử dụng để kiến tạo nên các công trình kiến trúc cung đình, di tích thời Trần tại Nam Định cũ nói riêng và trên phạm vi cả nước nói chung.

Đây là tư liệu gốc vô giá cho công tác trùng tu, phục dựng các di sản kiến trúc gỗ thời Trần đã bị tàn phá bởi thời gian.

Hiện nay, Bảo vật quốc gia mô hình nhà đất nung thời Trần độc đáo này đang được bảo quản đặc biệt và trưng bày trang trọng tại không gian lớn của Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2.

Nơi đây đã trở thành điểm đến văn hóa, khoa học hấp dẫn, phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu khoa học và đón khách tham quan. Nhiều người dân và du khách thập phương khi tận mắt chứng kiến bảo vật đều không khỏi trầm trồ, thích thú trước tư duy thẩm mỹ vượt thời gian, sự độc lạ độc nhất vô nhị cùng niên đại cổ kính của bảo vật đất nung vĩ đại này.

×