Mở kho hàng trăm báu vật sơn mài Nam Bộ: Cơ hội hiếm có để người Sài Gòn thưởng lãm ký ức vàng son

"Kho báu" sơn mài Nam Bộ lần đầu lộ diện

Bộ sưu tập sơn mài quy mô do Công ty sách Huyền Đức phối hợp cùng nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân thực hiện, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ nguồn hiện vật tích lũy qua nhiều thập kỷ. Triển lãm kéo dài trong suốt 3 tháng từ 4/7 đến ngày 4/10/2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ (số 202 Võ Thị Sáu, phường Xuân Hoà, TP.HCM).

Đối với người Sài Gòn yêu nghệ thuật, đây là một cuộc hội ngộ đầy bất ngờ. Lần đầu tiên, hàng trăm bức tranh độc bản và các món đồ mỹ nghệ sơn mài từng hiện diện trong các ngôi nhà Nam Bộ xưa được “mở kho” để ra mắt công chúng. Triển lãm mang đến một góc nhìn trực quan, sống động về thời kỳ hưng thịnh của các xưởng sơn mài trứ danh trên địa bàn Sài Gòn – Gia Định và Bình Dương cũ giai đoạn nửa sau thế kỷ XX.

Tên gọi của triển lãm – “Chu tất bình dân” (朱漆平民) – ngay từ khi công bố đã khơi gợi nhiều sự tò mò. Theo lý giải của nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân, trong từ nguyên, “chu” (hay châu) có nghĩa là màu đỏ, và “tất” có nghĩa là cây sơn, chất sơn.

Nhưng ở một góc độ khác, cái tên này cũng gói ghém trọn vẹn tinh thần của mỹ nghệ sơn mài xứ Nam Bộ xưa: "Chu tất" là sự chu đáo, tỉ mỉ, vẹn toàn trong từng nét cẩn vỏ trứng, từng lớp mài bóng bẩy; còn "bình dân" chính là tính ứng dụng cao, gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân. Sơn mài Nam Bộ không chỉ nằm trong các phòng triển lãm xa hoa mà từng là những chiếc hộp trầu, bức bình phong, tranh treo phòng khách, chiếc khay trà... vô cùng gần gũi nhưng đạt đến độ tinh xảo đỉnh cao.

Mãn nhãn với những cổ vật thú vị và vô giá

Dạo bước quanh không gian trưng bày, người xem khó lòng rời mắt trước những kiệt tác mang đậm hơi thở thời đại. Đó là bức tranh “Vua Quang Trung” vẽ phủ mài (khoảng năm 1960) đầy khí phách; hay nét bình yên, mộc mạc khắc họa trong tác phẩm “Cảnh quê” của Nguyễn Út (1956).

Khách thưởng lãm cũng sẽ gặp lại những tên tuổi nghệ nhân, những thương hiệu vang bóng một thời như tranh sơn mài “Đường quê” của hãng Lục Ký, “Cấy lúa” của Trương Văn Thanh, hay bức “Cổ đồ” của tên tuổi lẫy lừng Thành Lễ (Bình Dương).

Mỗi hiện vật là một câu chuyện kể về kỹ thuật phối màu mộc mạc mà sâu thẳm, về cách cẩn xà cừ, vẽ phủ độc đáo của người thợ thủ công Nam Bộ xưa mà thế hệ ngày nay khó lòng sao chép được.

Chia sẻ về giá trị cốt lõi của dòng sơn mài phương Nam, nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Quân nhận định: "Sơn mài Nam Bộ sở dĩ có sức sống bền bỉ và tạo được dấu ấn riêng biệt là nhờ tính khí chất phóng khoáng, thực tế và không ngừng sáng tạo của người thợ. Khác với sự trầm mặc, thâm trầm mang tính hàn lâm, sản phẩm sơn mài Nam Bộ thế kỷ XX vừa gìn giữ được độ chu tất trong kỹ nghệ mài bóng, cẩn vỏ trứng, xà cừ, lại vừa thể hiện tính dung dị, đa dạng khi đi vào đời sống thường nhật của mọi tầng lớp nhân dân. Đó là một thứ nghệ thuật 'bình dân' nhưng không hề 'tầm thường', trái lại vô cùng tinh xảo và chứa đựng linh hồn văn hóa của một vùng đất”.

Chính tư duy thẩm mỹ thực dụng kết hợp với bàn tay tài hoa ấy đã giúp các xưởng sơn mài như Thành Lễ, Lục Ký... có một thời kỳ hưng thịnh vang danh cả trong và ngoài nước.

Một điểm đặc biệt của triển lãm “Chu tất bình dân” là ban tổ chức sẽ thay đổi luân phiên các tranh và hiện vật trưng bày trong suốt thời gian diễn ra sự kiện. Điều này đồng nghĩa với việc, mỗi lần quay trở lại, công chúng sẽ lại được khám phá một diện mạo mới, những câu chuyện kể mới từ kho tàng sơn mài đồ sộ này.

Đối với những người con của mảnh đất Gia Định - Sài Gòn, triển lãm không chỉ là nơi thỏa mãn nhãn quan nghệ thuật, mà còn là chiếc vé khứ hồi tìm về ký ức tuổi thơ, về không gian sống của cha ông những thập niên trước.

Triển lãm sẽ mở cửa đón khách đến hết ngày 4/10/2026 – một khoảng thời gian vừa vặn để bạn cùng gia đình lên lịch cho một chuyến du hành văn hóa, thưởng lãm những di sản quý báu đang được gìn giữ ngay giữa lòng thành phố.

Theo ông Phạm Hoàng Quân, kể từ năm 1901 - năm mà người Pháp mở trường dạy nghề thủ công ở Thủ Dầu Một, phải hơn 40 năm sau, vùng đất này mới thực sự hình thành không gian làng nghề sơn mài. Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy sự nhộn nhịp của nghề này bắt đầu từ sau năm 1943, lúc thành lập hãng sơn mài Thanh Lễ do ông Trương Văn Thanh và ông Nguyễn Thành Lễ sáng lập.

×