Mọc giữa rừng già, loài sâm Cúc Phương được thuần hóa, trở thành sản phẩm OCOP 3 sao

Hành trình "săn" giống sâm Cúc Phương trong rừng già

Năm 2019, anh Nguyễn Đức Tuấn (xã Nho Quan, tỉnh Ninh Bình) bắt đầu khởi nghiệp với mô hình trồng thử nghiệm giống sâm Bố Chính (Quảng Bình) trên diện tích khoảng 3 ha. Tuy nhiên, do không thích nghi được với điều kiện thổ nhưỡng, cây sinh trưởng kém, thường xuyên nhiễm nấm và sâu bệnh.

Trong lúc những nỗ lực ban đầu đứng trước bờ vực thất bại, chính người dân sống quanh vùng đệm Vườn quốc gia Cúc Phương đã gợi mở một lối đi mới. Họ nhận ra giống cây mà anh Tuấn đang loay hoay trồng có nhiều điểm tương đồng với loài thuốc quý mọc hoang dã trong rừng sâu, thường được bà con tìm hái để bồi bổ sức khỏe.

Theo chỉ dẫn của người dân, anh Tuấn cùng các cộng sự đã vào rừng Cúc Phương (thuộc 3 tỉnh Phú Thọ, Thanh Hóa, Ninh Bình) tìm kiếm giống bản địa mang về trồng thử nghiệm ngay tại vùng bìa rừng. Kết quả vượt ngoài mong đợi, những khóm sâm nhanh chóng thích nghi và phát triển mạnh mẽ.

Ngay trong vụ thu hoạch đầu tiên, kết quả kiểm nghiệm đã khẳng định tiềm năng lớn của loại dược liệu này: Sâm Cúc Phương chứa hàm lượng saponin đặc trưng cùng hơn 20 loại axit amin và các khoáng chất quý như sắt, canxi…

Đặc biệt, loài cây này là trường hợp duy nhất trong hơn 20 loại sâm trồng tại Việt Nam có khả năng chịu nóng, sống được ở nhiều vùng đất khác nhau và cho thu hoạch tối thiểu sau 1 năm canh tác. Nhờ thổ nhưỡng và nguồn suối khoáng tự nhiên, hàm lượng canxi và sắt tích lũy trong sâm Cúc Phương rất cao.

Liên kết sản xuất và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn GACP

Thành công bước đầu đã thôi thúc anh Tuấn cùng các hộ dân liên kết thành lập Hợp tác xã Sâm Cúc Phương, đặt mục tiêu đưa loài cây này thành sản phẩm chủ lực của địa phương. Sau hai năm kiên trì cải tạo đất và nghiên cứu quy trình canh tác, HTX đã chủ động được nguồn giống và hình thành vùng nguyên liệu tập trung.

Năm 2023, sản phẩm sâm Cúc Phương đạt chứng nhận hữu cơ, đồng thời hai sản phẩm chế biến là Hoàng trà Bảo sâm và Tiến Vương sâm vinh dự đạt chuẩn OCOP 3 sao. Đây là bước đệm quan trọng để sâm bản địa khẳng định thương hiệu trên thương trường.

Không dừng lại ở thị trường nội địa, đầu năm 2025, HTX Sâm Cúc Phương đã phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Dược liệu Bắc Trung Bộ (Viện Dược liệu, Bộ Y tế) triển khai đề tài khoa học ứng dụng tiêu chuẩn GACP (thực hành tốt nuôi trồng và thu hái) theo chuỗi giá trị hàng hóa.

Các nhà khoa học đã nghiên cứu, điều chỉnh quy trình từ cây sâm báo để áp dụng chuyên biệt cho sâm Cúc Phương, đảm bảo tính khoa học chặt chẽ từ khâu gieo trồng đến thu hoạch.

Cụ thể, đất trồng phải được cày bừa kỹ, kết hợp phân hữu cơ ủ vi sinh. Quá trình chăm sóc cơ bản sử dụng hoàn toàn dịch trùn quế, đạm cá, vi sinh kết hợp mật mía; làm cỏ thủ công và phòng trừ sâu bệnh bằng chế phẩm sinh học từ tỏi, ớt. Tuyệt đối không sử dụng hóa chất.

Ngoài ra, để tiết kiệm nhân lực, đảm bảo cây sâm Cúc Phương sinh trưởng tốt HTX đã đầu tư công nghệ tưới vòi rồng kết hợp tưới nhỏ giọt Israel để kiểm soát lưu lượng nước, duy trì độ ẩm ổn định, hạn chế rửa trôi dinh dưỡng trong mùa hè nắng nóng.

Nâng tầm giá trị sâm Cúc Phương nhờ công nghệ chế biến hiện đại

Không chỉ chú trọng khâu canh tác, HTX sâm Cúc Phương còn đầu tư đồng bộ hệ thống máy móc công nghệ cao cho giai đoạn sau thu hoạch nhằm tối ưu chất lượng sản phẩm như: Rửa sạch bằng hệ thống nước một chiều kết hợp khử khuẩn bằng tia UV.

Bên cạnh đó, sử dụng máy thái, máy sấy lạnh, máy rang đa năng và máy hút chân không để chế biến sâu. Trong đó, công nghệ sấy lạnh đóng vai trò then chốt giúp giữ nguyên vẹn hoạt chất, hạn chế biến đổi do nhiệt và kéo dài thời gian bảo quản.

Nhờ tận dụng toàn bộ các bộ phận từ củ, hoa, thân đến lá, HTX đã cho ra mắt đa dạng các dòng sản phẩm thương mại như: Rượu sâm, trà sâm, bột sâm...

Hiện nay, năng suất sâm tươi đạt trung bình khoảng 10 tấn/ha, với giá bán củ tươi dao động từ 250.000 - 400.000 đồng/kg. Mô hình này đang tạo việc làm ổn định cho gần 20 lao động địa phương, với mức thu nhập bình quân khoảng 7 triệu đồng/người/tháng.

Ông Trần Đức Tài-Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX sâm Cúc Phương, cho biết: "Việc tiếp nhận và ứng dụng các quy chuẩn quốc tế đã nâng tầm giá trị cây sâm Cúc Phương. Hiện tại, chúng tôi đang tiến hành mở rộng diện tích vùng trồng, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và hoàn thiện hành lang pháp lý bảo hộ để tự tin đưa sản phẩm vươn ra thị trường quốc tế, sánh vai cùng các thương hiệu sâm nổi tiếng của Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc)...".

Việc kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học công nghệ hiện đại đang viết nên câu chuyện thành công cho sâm Cúc Phương, biến nguồn tài nguyên rừng thành động lực phát triển kinh tế bền vững cho người dân vùng đất Ninh Bình.

×