Một người An Giang hơn nửa thế kỷ giữ nghề dệt thổ cẩm độc đáo của người Chăm-dân tộc đông dân thứ 14 tại Việt Nam

Thế nhưng, giữa dòng chảy của hội nhập và xu hướng hiện đại hóa, trang phục truyền thống dần bị thay thế, người theo nghề dệt cứ thưa thớt dần, nhiều người trẻ rời làng đi tìm sinh kế mới.

Trong bối cảnh ấy, ông Mohamad (SN 1958, ngụ ấp Phũm Soài, xã Châu Phong) như một "ngọn lửa" bền bỉ, ngày đêm cần mẫn gìn giữ, truyền dạy và vực dậy một di sản quý báu của đồng bào.

Từ bảng đen đến tình yêu bất tận với khung cửi trăm năm

Ông Mohamad kể, ông từng tốt nghiệp Đại học Sư phạm Cần Thơ năm 1983 và có khoảng thời gian đứng trên bục giảng. Tuổi thơ của ông gắn liền với những việc như phơi chỉ, suốt chỉ, quay sợi... để phụ giúp cha mẹ.

Khi mẹ mất sớm, sức khỏe người cha yếu dần, lại đối mặt với hoàn cảnh kinh tế gia đình ngặt nghèo, năm 1991 ông quyết định gác lại bảng đen phấn trắng để toàn tâm, toàn ý nối nghiệp gia truyền. Ông cùng vợ là bà ZayMah trở thành thế hệ truyền nhân thứ ba của nghề dệt có lịch sử hơn thế kỷ tại vùng đất Châu Phong.

Ông Mohamad luôn trăn trở bằng cả trái tim: “Việc phơi chỉ, suốt chỉ, quay sợi đã gắn với tuổi thơ tôi. Mẹ mất sớm, cha yếu dần, tôi và vợ tiếp tục giữ nghề, vì đó là linh hồn của gia đình và dân tộc mình”.

Theo ông Mohamad, để dệt nên một tấm thổ cẩm hoàn mỹ, người thợ phải trải qua chuỗi công đoạn thủ công cực kỳ công phu, từ ngâm sợi qua đêm, tẩy trắng, nhuộm màu, xả vải, phơi khô cho đến suốt ép, mắc sợi dọc, quấn trục rồi mới đưa lên khung dệt.

Dù ngày nay, để tiết kiệm chi phí và tăng độ bền, vải đã được chuyển sang nhuộm bằng thuốc nhuộm công nghiệp thay cho các chất liệu tự nhiên như mủ cây (keiest), vỏ cây (pahud) hay trái mặc nưa, nhưng ông Mohamad vẫn kiên quyết giữ trọn vẹn các hoa văn truyền thống tinh xảo.

Đó là những họa tiết mặt võng, con thoi, lồng đèn, ô vuông, răng cưa, hoa lá... chứa đựng cả tâm hồn, phong tục tập quán và tình yêu thiên nhiên của người Chăm qua nhiều thế hệ.

Đưa làng nghề dệt thổ cẩm truyền thống thành sản phẩm du lịch

Không cam chịu nhìn nghề truyền thống bị mai một, năm 2000, ông Mohamad quyết định gầy dựng cơ sở dệt thổ cẩm truyền thống tại ấp Phũm Soài. Với tư duy nhạy bén, ông nhận ra rằng nếu chỉ ngồi dệt và thụ động chờ người đến mua thì không thể sống khỏe với nghề.

Ông bắt đầu cải tiến mẫu mã, dệt thêm các sản phẩm mới như túi xách, ba lô, nón, móc khóa đa dạng màu sắc để phục vụ thị hiếu của du khách bên cạnh hai sản phẩm cốt lõi là xà rông và khăn rằn.

Chính nhờ sự năng động này, cơ sở của ông duy trì hơn 10 khung dệt, tạo việc làm ổn định cho khoảng 15 đến 20 lao động địa phương với mức thu nhập từ 150.000 đồng/ngày. Có thời điểm, sản phẩm của cơ sở còn xuất khẩu sang các thị trường Đông Nam Á như Campuchia, Malaysia, góp phần nâng cao đời sống cho đồng bào với mức thu nhập bình quân đầu người đạt gần 70 triệu đồng/năm.

Bà Hasanah, một người thợ có hơn 10 năm gắn bó tại xưởng, phấn khởi chia sẻ rằng công việc dệt khăn tại đây giúp bà có nguồn thu nhập ổn định để trang trải cuộc sống gia đình. "Mỗi ngày tôi dệt được từ 8-10 cái khăn, tiền công 18 nghìn đồng/chiếc. Mức thu nhập đó giúp tôi trang trải cuộc sống gia đình, lo cho các con ăn học", bà Hasanad chia sẻ.

Bước ngoặt lớn đến vào năm 2024, khi được sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Du lịch tỉnh An Giang, ông Mohamad đã cho ra mắt Tổ hợp tác du lịch cộng đồng làng Chăm Châu Phong gồm 12 thành viên do ông làm tổ trưởng.

Ông chủ động kết nối với các công ty lữ hành để mở tour trải nghiệm. Đến đây, du khách không chỉ tận mắt chứng kiến quy trình dệt, nghe ông kể về lịch sử làng nghề bằng giọng kể say mê, mà còn được tham quan thánh đường Hồi giáo, kiến trúc nhà cổ, chụp ảnh tại phòng cưới truyền thống, thưởng thức các món ăn đặc sản như tung lò mò, cơm cà ri, bánh bò nướng hay đắm mình trong tiếng nhạc trống cổ truyền Bắpbara, trống Rappana…

Ông Nguyễn Văn Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Châu Phong đánh giá cao sự đóng góp của ông Mohamad trong việc liên kết dịch vụ, phục vụ ẩm thực Chăm, giúp địa phương thu hút bình quân hàng nghìn lượt du khách mỗi tháng (tháng cao điểm mùa du lịch), đặc biệt là du khách nước ngoài.

“Đây là lần đầu tôi được tận mắt chứng kiến quy trình dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Chăm. Ông Mohamad không chỉ giới thiệu tỉ mỉ từng công đoạn mà còn kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Chăm”, chị Tâm Như đến từ TP Cần Thơ chia sẻ.

Khát vọng truyền nghề và sức sống mới bên bờ sông Hậu

Sự bền bỉ, kiên cường của ông Mohamad và cộng đồng đã gặt hái được quả ngọt xứng đáng. Vào tháng 3/2023, "Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm xã Châu Phong" đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự tôn vinh cao quý dành cho những người “giữ hồn chỉ tơ”.

Riêng cá nhân ông Mohamad đã vinh dự nhận được bằng khen từ Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) và Chủ tịch UBND tỉnh An Giang, đồng thời được nhân dân tín nhiệm bầu chọn là người có uy tín trong cộng đồng. Trước đó, ông cũng đã hai lần đại diện địa phương mang sắc màu thổ cẩm Chăm An Giang đến với Lễ hội tôn vinh nghề dệt thổ cẩm Việt Nam quy mô toàn quốc tại Đắk Nông vào các năm 2019 và 2020.

Dù đã đạt được nhiều thành tựu, người nghệ nhân già vẫn không nguôi đau đáu về tương lai của làng nghề.

Ông luôn tâm niệm: “Điều làm nên giá trị độc đáo của thổ cẩm Châu Phong chính là sự tinh tế trong từng công đoạn. Không máy móc hỗ trợ, mọi thao tác đều được thực hiện thủ công bằng đôi tay khéo léo, cùng sự kiên trì, bền bỉ và kỹ thuật được trao truyền qua nhiều thế hệ”.

Chính vì nỗi sợ nghề cổ bị mai một, ông Mohamad luôn mở lòng truyền dạy cho thế hệ trẻ. Niềm vui lớn nhất lúc này của ông là nhận được sự đồng hành từ chính quyền để chuẩn bị mở thêm lớp truyền nghề cho khoảng 10 đến 15 bạn trẻ tại địa phương. Ấm lòng hơn cả là hai vợ chồng người con gái út của ông cũng đang quyết tâm nối nghiệp gia đình. Họ không chỉ học dệt thành thạo mà còn năng động lập các trang mạng xã hội để quảng bá hình ảnh làng nghề, chủ động kết nối các tour tuyến du lịch mới.

Giờ đây, khi cây cầu Châu Đốc hiện đại đã hoàn thành, nối liền đôi bờ sông Hậu, việc giao thương và du lịch đến với làng Chăm Châu Phong càng trở nên thuận tiện. Giữa nhịp sống hối hả, tiếng khung cửi từ ngôi nhà nhỏ của ông Mohamad vẫn vang lên đều đặn, rộn ràng như nhịp đập kiêu hãnh của một di sản sống.

Những sợi chỉ bình dị qua bàn tay tài hoa và tấm lòng son sắt của người nghệ nhân Chăm sẽ tiếp tục dệt nên những mảng màu văn hóa rực rỡ, làm say đắm lòng người và trường tồn mãi cùng thời gian.

×