Một ông nông dân Phú Thọ nắm trong tay cánh rừng trồng thứ cây đụng đâu cũng thơm nức, giàu kiểu ăn chắc mặc bền

Ba mươi lăm năm gắn bó với cây quế, ông Phùng Ngọc Quế, người Mường, ở khu Dân Chủ, xã Thượng Long, tỉnh Phú Thọ (địa phận huyện Yên Lập trước đây) đã đi từ những ngày trồng chưa đến 1 vạn cây trên nương đồi hoang hóa đến giấc mơ lớn hơn: xây dựng một hợp tác xã quế hữu cơ mang thương hiệu riêng của quê hương.

Không chỉ làm giàu cho gia đình, ông Quế còn bền bỉ gieo niềm tin vào một hướng phát triển xanh, sạch, bền vững, nơi cây quế trở thành sinh kế lâu dài và niềm tự hào của cộng đồng.

Ông Quế tiên phong trồng rừng quế

Những ngày đầu đông, đứng trên sườn đồi xã Thượng Long, phóng tầm mắt ra xa chỉ thấy một màu xanh ngút ngàn.

Gió khẽ lay, mùi tinh dầu quế thoang thoảng quyện trong nắng sớm, đủ khiến người ta thấy lòng nhẹ lại. Ít ai biết rằng, mấy chục năm trước, nơi đây từng là vùng đất loay hoay với cái nghèo, cây trồng thay đổi liên tục mà sinh kế vẫn bấp bênh.

Cánh rừng quế hôm nay là kết quả của một hành trình dài, bắt đầu từ những con người dám nghĩ khác, làm khác.

Trong câu chuyện ấy, cái tên Phùng Ngọc Quế được bà con nhắc đến với sự trân trọng. Ông là người đảng viên đầu tiên ở khu Dân Chủ trồng quế theo hướng hàng hóa; người đầu tiên xây được ngôi nhà kiên cố từ tiền bán quế; người đầu tiên nói “không” với thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu hóa học; cũng là người đi đầu hiến đất và vận động mở đường lên tận rừng quế để bà con thuận lợi sản xuất.

Nhớ lại cuối thập niên 1980, đầu 1990, khi nhiều người còn e ngại quế là cây “trồng lâu, thu chậm”, ông Quế lặn lội lên Yên Bái (cũ), nay là Lào Cai, tìm mua giống mang về trồng thử. Tuy lần đầu trồng, ông đã mạnh dạn đầu tư gần 1.000 cây giống trên nương đồi.

“Hồi đó chẳng ai tin quế lại giúp làm giàu. Nhưng tôi nghĩ, cây nào hợp đất, giữ được rừng, cho thu lâu dài thì mình cứ làm”, ông Quế cười hiền.

Sự kiên trì ấy được trả công xứng đáng. Đến nay gia đình ông có khoảng hai vạn cây quế các loại, nhiều cây đã hơn 10 năm tuổi, cây thân to nhất như lõi nồi cơm điện, giá trị cao.

Nhờ quế, cuộc sống gia đình ông ổn định, thu nhập mỗi năm trên 200 triệu đồng – con số đáng mơ ước ở một xã miền núi. Quan trọng hơn, ông trở thành minh chứng sống cho hiệu quả của cây trồng này.

Theo ông Quế, quế từ năm thứ ba đã có thể cho thu từ tỉa cành, lá; từ năm thứ 7 trở đi bắt đầu khai thác thân, vỏ. Có thời điểm giá vỏ quế tươi lên tới 35.000 đồng/kg. Dù hiện nay giá giảm còn khoảng 20.000 đồng/kg, quế vẫn là cây trồng “ăn chắc, mặc bền”, giúp nhiều hộ dân Thượng Long thoát nghèo, vươn lên khá giả.

Không chỉ mang lại tiền bạc, quế còn phủ xanh đất trống, giữ nước, chống xói mòn, giúp người dân yên tâm bám đất, bám rừng. Nhờ quế, con cái nhiều gia đình được học hành đến nơi đến chốn, nhà cửa khang trang hơn, đời sống tinh thần cũng đổi thay rõ rệt.

Tuy nhiên, phía sau những đồi quế xanh mướt vẫn còn nhiều trăn trở. Đầu ra sản phẩm thiếu ổn định, giá cả phụ thuộc thương lái.

Cành, lá quế tỉa thưa – nguồn nguyên liệu quý để chưng cất tinh dầu – phần lớn bị bỏ lại trên nương vì không có điểm thu mua tại chỗ. Muốn bán, bà con phải gom hàng chục tấn rồi thuê xe chở đi xa, chi phí cao đến mức nhiều khi… lỗ vốn.

Trồng quế kiểu liên kết sản xuất, tiêu thụ, làm giàu kiểu ăn chắc mặc bền

Theo ông Quế, hiện nay người dân trồng quế trong xã chủ yếu là trồng nhỏ lẻ, xen kẽ cùng các diện tích cây trồng khác, chưa hình thành các khu vực trồng tập trung.

Trồng quế chủ yếu tự phát nên mật độ trồng, kỹ thuật trồng, cây giống, cách chăm sóc không theo quy chuẩn, vì vậy tốc độ sinh trưởng chậm, năng suất thấp, chất lượng sản phẩm sau khai thác (vỏ, tinh dầu,…) chưa cao, dẫn đến giá trị mang lại thấp, chưa tương xứng với tiềm năng lợi thế về đất đai, khí hậu.

Sản phẩm sau khai thác chủ yếu phụ thuộc vào thương lái các tỉnh bạn nên bấp bênh trong tiêu thụ. Hoạt động trồng và tiêu thụ sản phẩm mang tính tự phát, người nông dân tự tìm nguồn đầu ra, chưa có hoạt động hỗ trợ, quảng bá tiêu thụ sản phẩm.

Cây giống đem trồng chưa đảm bảo nguồn gốc xuất xứ, chất lượng thấp, ảnh hưởng đến sinh trưởng và chất lượng sản phẩm sau thu hoạch.

Chính từ thực tế ấy, ông Phùng Ngọc Quế ấp ủ giấc mơ “khai sinh” hợp tác xã quế hữu cơ Thượng Long.

Theo ông, chỉ khi liên kết sản xuất – tiêu thụ, cây quế mới phát triển bền vững. HTX không chỉ thu mua, chế biến, bao tiêu đầu ra sản phẩm mà còn tập hợp người dân cùng liên kết sản xuất theo kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình, tiến tới xây dựng sản phẩm thương hiệu quế Thượng Long đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu ra thị trường thế giới.

Điều đặc biệt là ông Quế cùng thành viên HTX sẽ kiên định với con đường trồng quế hữu cơ: Không thuốc trừ sâu; không phân bón hóa học; không thuốc diệt cỏ; không chất kích thích sinh trưởng; không sử dụng giống không rõ nguồn gốc. Thay vào đó là phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và cách làm thuận theo tự nhiên.

“Chúng tôi không muốn chỉ bán nguyên liệu thô, mà muốn xây dựng thương hiệu quế sạch, minh bạch, bền vững, để người trồng được hưởng lợi lâu dài, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp xanh, bền vững.

Tôi mong muốn được chính quyền địa phương, sở ngành tỉnh Phú Thọ tạo điều kiện, “cầm tay chỉ việc” hướng dẫn giúp tôi sớm hoàn thiện thủ tục để thành lập và đưa HTX quế Thượng Long đi vào hoạt động trong năm 2026 này”, ông Quế kiến nghị.

Giấc mơ ấy nhận được sự ủng hộ từ chính quyền địa phương. Lãnh đạo xã Thượng Long khẳng định sẵn sàng đồng hành, hỗ trợ pháp lý để HTX sớm hình thành. Bởi thực tế cho thấy, ở Thượng Long hộ gia đình nào cũng trồng quế, với diện tích hiện đạt gần 800 ha, giá trị kinh tế cao gấp nhiều lần so với keo, mỡ, bồ đề, xã Thượng Long hoàn toàn có tiềm năng trở thành vùng quế trọng điểm của Phú Thọ.

Với ông Phùng Ngọc Quế, cây quế không chỉ là kế sinh nhai. Ông còn nghĩ xa hơn: từ rừng quế phát triển hệ sinh thái về sản xuất nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp kết hợp du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng.

Ông Quế tiết lộ, cây quế sẽ đặt nền móng cho việc phát triển kinh tế, xã hội địa phương bền vững gắn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng trong tương lai.

Ông cũng lên ý tưởng, kế hoạch tìm gặp những người già để sưu tầm những câu chuyện từ thuở mở đất khu Dân Chủ, viết nên một cuốn sách, gìn giữ ký ức chung của bản làng mình, nhất là câu chuyện về xây dựng, phát triển cây quế - cây "xóa đói, giảm nghèo", giúp dân Thượng Long làm giàu.

“Nếu rừng là mái nhà của cây quế, thì cộng đồng chính là người giữ lửa”, ông Quế chậm rãi nói.

Giữa màu xanh bạt ngàn của quế Thượng Long hôm nay, giấc mơ về một hợp tác xã quế hữu cơ đang dần hình thành. Đó không chỉ là giấc mơ của riêng ông Quế, mà là khát vọng chung về một con đường phát triển bền vững – nơi cây quế trở thành kế sinh nhai, làm giàu cho bà con nông dân, còn con người thì gìn giữ rừng, bảo vệ môi trường cho mai sau.

Đến hết năm 2025, xã Thượng Long có diện tích quế trồng gần 800 ha.

Giá trị kinh tế 1 ha quế chu kỳ 15 năm khoảng 1,2 tỷ đồng, trong đó: thu từ cành, lá: 81,0 triệu đồng, thu từ khai thác vỏ quế là 729,6 triệu đồng, thu từ gỗ quế là 400,0 triệu đồng; cao gấp 4-5 lần so với trồng keo, mỡ cùng chu kỳ khai thác.

Cây quế, đã góp phần không nhỏ vào việc xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống thu nhập từ rừng của người dân; nhiều hộ gia đình tại xã Thượng Long đã giàu lên từ trồng quế.

Để cây quế thực sự phát huy tiềm năng, giá trị, mang lại nguồn thu nhập ổn định và lâu dài cho người dân ở Thượng Long cần có những giải pháp đồng bộ và lâu dài, cần cả một hệ sinh thái: nghiên cứu, trồng trọt, chế biến, thị trường và cộng đồng. Trước hết, các nghiên cứu khoa học, nghiên cứu liên ngành về nhân giống, trồng và chiết xuất hoạt chất đóng vai trò then chốt. Đồng thời ứng dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến để nâng cao năng suất, hạn chế sâu bệnh.

Song song đó, tỉnh cần có chính sách khuyến khích đầu tư, thu hút vào chế biến sâu như: Chế biến tinh dầu, bột quế, quế thanh, sản phẩm mỹ phẩm từ quế… để nâng cao giá trị gia tăng. Khuyến khích tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết để giúp giảm bớt phụ thuộc vào thương lái và tăng khả năng tiêu thụ ổn định.

Ngoài ra, việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu, xây dựng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc sẽ là yếu tố then chốt để đưa sản phẩm quế vươn xa ra thị trường. Mô hình HTX hoặc tổ hợp tác trồng quế nên được khuyến khích, giúp người dân liên kết sản xuất và tiêu thụ.

Bên cạnh đó, định hướng du lịch sinh thái - dược liệu có thể trở thành nguồn thu mới, trở thành cầu nối để đưa sản phẩm quế bước vào đời sống một cách tự nhiên và bền vững.

Với định hướng, sự hỗ trợ hiệu quả từ chính quyền, doanh nghiệp và cơ quan chuyên môn, cây quế không chỉ là cây trồng xóa đói giảm nghèo, mà có triển vọng trở thành cây trồng chủ lực trong phát triển kinh tế rừng, mở ra cơ hội làm giàu cho người dân vùng cao Thượng Long nói riêng, tỉnh Phú Thọ nói chung.

×