Một thoáng Trung Hoa – Những trải nghiệm và trăn trở

Thành phố đã trở lại nhịp sống sôi động. Chiều muộn chúng tôi ghé Hoàng Hạc Lâu, ngắm Trường Giang lung linh, gợi nhớ những câu thơ tiễn bạn của Lý Bạch: Cô phàm viễn ảnh bích không tận/Duy kiến Trường Giang thiên tế lưu.

Những tứ thơ này đã được Nguyễn Bính ‘diễn Nôm’ thật tài tình:

Hôm nay dưới bến xuôi đò/ Thương nhau qua cửa tò vò nhìn nhau/ Anh đi đấy, anh về đâu/ Cánh buồm nâu... cánh buồm nâu... cánh buồm.

Theo kế hoạch, chúng tôi dự định đến Xích Bích, nơi diễn ra trận đánh nổi tiếng thời Tam Quốc, nhưng do lộ trình còn dài nên đành hẹn dịp khác.

Tàu rời Vũ Xương đưa chúng tôi về Quảng Châu. Tôi ngủ thiếp đi. Tỉnh dậy tàu đã vào ga Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, nơi hợp lưu hai nhánh Tiêu, Tương, thành dòng sông Tiêu Tương nổi tiếng trong thi ca. Từ Hàm Dương đến bến Tiêu Tương nay chỉ vài giờ tàu, khác xa nỗi cách trở trong Chinh phụ ngâm:

Chốn Hàm Dương chàng còn ngoảnh lại

Bến Tiêu Tương thiếp hãy trông sang

Khói Tiêu Tương cách Hàm Dương

Cây Hàm Dương cách Tiêu Tương mấy trùng.

Đoạn trích này chúng tôi đã được học trong sách giáo khoa. Từ nguyên tác, người dịch đã chuyển thể tài tình sang thể song thất lục bát. Tuy vậy, khi diễn Nôm, một phần quan trọng đã bị lược mất trong những câu tiếp theo, đó là điển tích “Mạch thượng tang”.

Điển tích kể về La Phu, người phụ nữ tài sắc, khi chồng ra trận thì ở nhà dệt vải, gửi nỗi lòng vào tiếng đàn. Bị triệu vào cung vua, nàng gảy khúc “Mạch thượng tang” để tỏ tiết nghĩa, không khuất phục quyền uy, khiến nhà vua cảm phục và cho trở về. Từ đó, điển tích “Mạch thượng tang” trở thành biểu tượng của lòng trung liệt. Việc không dẫn tích này trong sách giáo khoa là điều đáng tiếc dù đã được chú giải bởi tác giả Vân Bình Tôn Thất Lương (NXB Tân Việt, 1950).

Tôi thầm nghĩ, từ thế kỷ VII, do tranh luận kinh Phật từ nhiều bản dịch khác nhau, Đường Huyền Trang đã vượt hàng ngàn dặm thỉnh kinh suốt 14 năm để làm sáng tỏ giáo lý. Vậy mà ngày nay, nhiều tác phẩm từ thế kỷ trước, học trò chúng tôi vẫn chưa được tiếp cận đầy đủ cũng là điều đáng tiếc. Thiết nghĩ, nhiều tài liệu cần được dịch thuật, đối chiếu với nguyên tác và nghiên cứu một cách biện chứng, cầu thị, thay vì bị giới hạn trong một hệ tư tưởng duy nhất.

Quảng Châu, Thâm Quyến, Hồng Kông

Rất nhanh tàu đưa chúng tôi về nhà ga Quảng Châu, thủ phủ của tỉnh Quảng Đông giàu có. GRDP toàn tỉnh năm 2025 lên tới 2000 tỉ đô Mỹ. Chúng tôi tới nghĩa trang Hoàng Hoa Cương để thăm mộ liệt sỹ Phạm Hồng Thái. Ban đầu chúng tôi đã chọn hoa cúc để viếng người đã khuất, nhưng chợt nghĩ Phạm Hồng Thái đâu có chết, ông chỉ yên nghỉ ở đây như người anh hùng sống mãi. Rất nhanh, tôi đã chọn một khóm hoa Trạng Nguyên đỏ thắm.

Khi thắp bó hương lớn mang từ Sydney, khói bay nghi ngút khiến lực lượng bảo vệ tới. Tôi giãi bày rằng Phạm Hồng Thái là anh hùng dân tộc của Việt Nam, nên nhiều người Việt đến Quảng Châu đều ghé thắp hương; những người bảo vệ cũng tỏ ra thông cảm. Đúng lúc đó, một đoàn khách Phương Tây ghé qua, tôi đã kể lại cho họ về cuộc đời của Phạm Hồng Thái một cách trôi chảy.

Buổi tối, chúng tôi đi du thuyền trên Châu Giang, ngắm Tháp truyền hình Quảng Châu rực sáng, cảnh sắc rất ấn tượng. Chuyến tham quan 45 - 60 phút, mỗi người được phục vụ cà phê, giá khoảng 80 USD. Từ đó, tôi nghĩ về tiềm năng du lịch sông Sông Mã quê mình. Nếu được đầu tư tốt về dịch vụ, ánh sáng, lồng ghép văn hóa lịch sử, tuyến du lịch: cầu Hàm Rồng Nam Ngạn, Sầm Sơn Ngã Ba Đầu, Ngã Ba Bông Cửa Thần Phù chắc chắn sẽ rất hấp dẫn nhiều du khách.

Ngày hôm sau, chúng tôi đi tàu đến đặc khu Thâm Quyến - một kỳ tích. Từ làng chài nghèo, vắng vẻ đối diện Hồng Kông phồn hoa, Thâm Quyến nhanh chóng trở thành trung tâm công nghệ với các tập đoàn như Huawei, Tencent, DJI. Đặc khu có nhiều dịch vụ hiện đại như robot taxi, giao hàng bằng flycam.

Sau hơn 40 năm cải cách, Thâm Quyến vươn lên như một “thung lũng Silicon” mới, với GRDP vượt cả Việt Nam ta. Từ đây, tôi chỉ mất 15 phút qua cửa khẩu để vào Hồng Kông. Chúng tôi ở khách sạn gần Công viên Tống Vương Đài, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh hợp nhất các tổ chức và thành lập Đảng năm 1930. Dù nhiều thay đổi, viên đá khắc chữ “Tống Vương Đài” vẫn còn, như một dấu tích lịch sử.

Tôi đi xe buýt qua cây cầu vượt biển Cầu Hồng Kông Chu Hải Ma Cao, chỉ mất khoảng 50 phút thay vì 3–4 giờ như trước. Cây cầu dài 55 km cũng là một kỳ tích thế giới. Sau khi tham quan Chu Hải, chúng tôi nhập cảnh lại Hồng Kông rồi trở lại Quảng Châu.

Trước khi rời Quảng Châu, chúng tôi ghé thăm trụ sở Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội tại số 250 đường Văn Minh. Những hiện vật tại đây thể hiện sự trân trọng của người Trung Quốc đối với Bác Hồ và cách mạng Việt Nam. Tôi chợt nhớ tới khu Tống Vương Đài. Giá như chúng ta có thể xây dựng một nhà tưởng niệm Bác ở đó, thì thật ý nghĩa.

Đôi điều suy nghĩ

Chuyến bay VN507 đưa chúng tôi rời Quảng Châu về Hà Nội khép lại 18 ngày thăm Trung Quốc, để lại nhiều dư âm. Bạn tiếp viên cho tôi ly cà phê làm tôi tỉnh táo. Nhìn con gái đang ngủ say kế bên, tôi thấy con đã trưởng thành nhiều. Khác thế hệ tôi rụt rè khi ra Hà Nội học đại học, cháu đã chủ động xin bố mẹ nghỉ một năm “gap year”, tự đi làm, tích lũy để chu du hơn 20 nước, trước khi vào đại học Sydney.

Trong sáu tháng qua, khi dừng chân mỗi thành phố như Vienna hay Budapest cháu lại đi làm 1-2 ngày mỗi tuần, những công việc như: giúp chủ nhà trang trí Giáng sinh, dọn vườn đổi lại cháu được ăn ở miễn phí; học ngoại ngữ mới và đi chơi. Là phụ huynh, chúng tôi không khỏi lo lắng, nhưng khi dõi theo con, nỗi lo vơi đi. Những trải nghiệm ấy thật quý giá, và thanh niên cần nhiều mô hình như vậy.

Lần đi Trung Quốc này, hai bố con đã thăm nhiều thành phố theo ba con sông lớn: Hoàng Hà, Trường Giang và Châu Giang; con đã biết thêm về Quảng Châu Loan đã từng có hơn 50 năm được quản lý bởi Hà Nội, thủ đô Đông Dương; hay ba làng Tam Đảo: Vạn Vĩ, Sơn Tâm, Vu Đầu nơi cộng đồng người Kinh vẫn giữ gìn văn hóa Việt Nam sau nhiều thế kỉ. Tôi cũng nhìn lại mình, sau hơn 20 năm, cũng trưởng thành ít nhiều.

Từ một trí thức trẻ với đồng lương không đủ học tiếng Anh, tôi đã trở thành nhà khoa học, rồi sáng lập công ty, tham gia các dự án hạ tầng tại Úc và New Zeland, những lĩnh vực đầy thách thức là đường sắt và viễn thông, cạnh tranh với các tập đoàn quốc tế. Trong hành trình khởi nghiệp, vốn liếng quý báu nhất chỉ là cuốn Nhật ký trong tù của Hồ Chủ Tịch mà mẹ tôi đã tặng lúc chia tay. Tôi thấu hiểu việc đánh thức tiềm lực và dấn thân của người trí thức.

Qua chuyến đi, chúng tôi đã trải nghiệm hàng chục ngàn km đường sắt; chứng kiến Trung Quốc, từ giai đoạn suy yếu, bị liệt cường xâu xé, thậm chí bị xem là “Đông Á bệnh phu” dưới con mắt người Tây Phương, đã phát triển thần kì. Từ việc khởi xướng cải cách mở cửa các đặc khu ven biển rồi lan rộng đại-lục, Trung Quốc vươn lên tốp dẫn đầu thế giới về kinh tế, công nghệ. Tiếp nối Con Đường Tơ Lụa xưa, sáng kiến Vành đai Con đường thể hiện tầm nhìn, tham vọng kết nối toàn cầu, trong đó Việt Nam là một mắt xích quan trọng cả cảng biển, đường bộ và đường sắt.

Việt Nam đang bước vào kỉ nguyên vươn mình dưới sự lãnh đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Ban Chấp hành Trung ương Đảng với nhiều dự án lớn. Là quốc gia láng giềng của Trung Quốc và có nhiều tương đồng lịch sử, Việt Nam có thể tham khảo, học hỏi. Cần đánh thức tiềm lực của mọi tầng lớp nhân dân, kiều bào, địa phương, doanh nghiệp, tổ chức. Những tinh thần của Bạch Đằng, Hàm Tử, Chi Lăng, Đống Đa, Điện Biên Phủ, Vĩnh Linh, Hàm Rồng; cùng những tư duy, phản biện mạnh mẽ của Khoán mười, những lần Đổi mới, đường dây 500kV Bắc Nam cũng là tiềm lực cần đánh thức cho những dự án khổng lồ như đường sắt.

Việc các Viện KHCN và KHXH trực thuộc Trung ương quản lý cho thấy sự quan tâm hơn tới đội ngũ khoa học. Hi vọng các nhà khoa học sẽ tham gia, đóng góp nhiều và kịp thời hơn những vấn đề nóng hổi, thách thức và gai góc trong các bản tin thời sự thời gian tới; Song song công bố lý thuyết đỉnh cao, khoa học nước ta cần nâng cao tính khởi nghiệp; cải tiến kỹ thuật tăng sức cạnh tranh doanh nghiệp; đòi hỏi sự “dấn thân” mạnh mẽ; đi cùng cơ chế trọng dụng.

Bài học “cầu hiền” của Bác Hồ trong việc thu hút và phát huy nhân tài là những trí thức ngoài Đảng còn đó. Luật sư Phan Anh là một ví dụ. Khi là bộ trưởng nội các Trần Trọng Kim, ông đã sáng lập Trường Thanh niên Tiền tuyến với 43 học viên đa phần là trí thức con cái quan lại.

Sau cách mạng tháng Tám, ông được Hồ Chủ Tịch mời tham gia Chính phủ kinh qua nhiều vị trí. Trong hoàn cảnh ‘khó khăn về giai cấp’, trường Thanh niên Phan Anh vẫn đóng góp cho quân đội ta 2 bộ trưởng quốc phòng, 8 tướng lĩnh trên hầu hết quân binh chủng như Cao Văn Khánh, Nguyễn Thế Lâm, Cao Pha, Võ Quang Hồ và nhiều sĩ quan cấp cao, đặc biệt xuất sắc như Đặng Văn Việt, Lê Thiệu Huy.

Việt Nam đứng trước cơ hội lớn để vươn lên trong kỷ nguyên mới, với hơn 100 triệu dân và kiều bào với vị trí địa chính trị thuận lợi, xứng đáng có vị trí lớn hơn trong khu vực. Trong hồi ký “Bí Quyết Hóa Rồng”, Ngài Lý Quang Diệu bày tỏ niềm tin mạnh mẽ rằng Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên, thậm chí làm tốt hơn Singapore.

Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer, trong nhiệm kì (1897-1902), người đề xướng, chủ trì những dự án lớn như quốc lộ Bắc Nam, đường sắt Bắc Nam; đường sắt Côn Minh Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng, trong hồi ký Xứ Đông Dương cũng nhìn nhận người Việt là một dân tộc ưu tú với những phẩm chất nổi bật những yếu tố cốt lõi tạo nên sức mạnh phát triển. Hãy tận dụng những cơ hội quý báu này để đất nước chuyển mình. Nếu lại để lỡ cơ hội một lần nữa thì đáng tiếc biết bao.

×