Một trong ba thái giám quyền lực nhất lịch sử Việt Nam, sau khi chết vẫn bị phạt xiềng mộ và 100 roi, là ai?

Lê Văn Duyệt là ai?

Theo Trung tâm Dữ liệu quốc gia I, Lê Văn Duyệt sinh năm 1763 tại làng Nhị Bình, thuộc trấn Định Tường (nay thuộc tỉnh Tiền Giang cũ). Ông là con cả trong một gia đình nông dân có bốn người con. Theo một số tư liệu đương thời, ông có vóc người nhỏ bé và mang dị tật bẩm sinh ở bộ phận sinh dục. Vì vậy, nhiều người cùng thời không xác định được giới tính của ông và gọi ông là "Đại thái giám".

Dù có ngoại hình khiêm tốn, Lê Văn Duyệt lại nổi tiếng với sức khỏe hơn người, tính cách quả cảm và tài thao lược.

Năm 1780, khi chúa Nguyễn Ánh đang lánh nạn trước sự truy đuổi của quân Tây Sơn và dừng chân tại vùng Ba Giồng, ông gặp Lê Văn Duyệt. Nhận thấy đây là người thông minh, trung thành và có năng lực, Nguyễn Ánh đã thu nhận ông vào hàng tùy tùng.

Biết Lê Văn Duyệt là người có đặc điểm sinh lý khác thường, Nguyễn Ánh giao cho ông chức thái giám, phụ trách bảo vệ nội cung và hoàng quyến. Tuy nhiên, vị trí này chỉ là bước khởi đầu trong sự nghiệp của ông. Qua những cuộc chiến chống Tây Sơn, Lê Văn Duyệt nhanh chóng bộc lộ tài năng quân sự và trở thành một trong những tướng lĩnh xuất sắc nhất dưới quyền Nguyễn Ánh.

Lập nhiều chiến công trên chiến trường, ông từng bước thăng tiến đến chức Tả quân. Năm 1812, dưới triều vua Gia Long, Lê Văn Duyệt được bổ nhiệm làm Tổng trấn Gia Định, đảm trách việc ổn định tình hình ở vùng Nam Bộ và xử lý những bất đồng giữa Xiêm với Cao Miên, khi cả hai đều mong triều Nguyễn đứng ra phân xử.

Đến năm 1819, ông được cử ra Bắc Thành làm Kinh lược sứ để dẹp các cuộc nổi dậy ở Thanh Hóa và Nghệ An. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông trở về Huế và tiếp tục phò tá vua Gia Long cho đến khi nhà vua qua đời vào năm 1820.

Sau khi lên ngôi, vua Minh Mạng tiếp tục giao cho Lê Văn Duyệt giữ chức Tổng trấn Gia Định lần thứ hai nhằm giải quyết tình hình bất ổn ở vùng Trà Vinh và khu vực biên giới với Cao Miên. Theo một số tài liệu, việc đưa ông trở lại Gia Định cũng đồng nghĩa với việc vị lão thần này không còn trực tiếp tham gia vào các công việc trọng yếu ở triều đình Huế. Quan điểm của Lê Văn Duyệt, đặc biệt trong cách ứng xử với người Pháp và cộng đồng Công giáo, cũng khác biệt với chính sách ngày càng cứng rắn của Minh Mạng.

Trong thời gian giữ chức Tổng trấn lần thứ hai, Lê Văn Duyệt không còn đủ điều kiện để bảo vệ những người từng đồng hành với Gia Long khỏi các chính sách ngày càng nghiêm khắc của triều đình.

Tương truyền, trong một lần đang xem đá gà, ông nhận được chỉ dụ đầu tiên liên quan đến việc xử lý người Pháp và các tín đồ Công giáo. Trước mệnh lệnh ấy, ông được cho là đã thốt lên: "Sao lại như vậy! Chúng ta sẽ truy hại các giáo hữu của giám mục Adran và cả những người Pháp mà nhờ họ, chúng ta mới có gạo để ăn. Không! Chừng nào hạ thần còn sống, hạ thần sẽ không làm như vậy. Hãy để đức vua làm những gì Ngài muốn sau khi thần chết".

Đối với một vị đại thần luôn đặt lòng trung quân lên hàng đầu, phản ứng ấy được cho là xuất phát từ những ký ức không thể quên về thời kỳ Nguyễn Ánh bôn tẩu. Lê Văn Duyệt từng cùng giám mục Adran (Bá Đa Lộc) và nhiều sĩ quan, binh lính người Pháp sát cánh giúp Nguyễn Ánh khôi phục cơ nghiệp. Với ông, những người từng góp công trong quá trình dựng nên vương triều Nguyễn không đáng phải trở thành nạn nhân của các chính sách mới. Lương tâm của một vị tướng và nghĩa tình với những người đồng cam cộng khổ khiến ông không thể làm ngơ trước điều mà ông cho là bất công.

Đứng giữa mệnh lệnh của nhà vua và lòng trung nghĩa đối với những người từng giúp Gia Long, Lê Văn Duyệt cuối cùng được cho là đã lựa chọn hành động theo lương tâm. Thái độ ấy đã phần nào cản trở việc triển khai các chủ trương của Minh Mạng trong nhiều năm.

Tuy nhiên, Minh Mạng không trực tiếp xử phạt Lê Văn Duyệt khi ông còn sống. Theo nhiều ghi chép, nhà vua vẫn dành sự nể trọng nhất định đối với vị công thần từng được Gia Long hết sức tín nhiệm và có ảnh hưởng lớn trong triều.

Năm 1832, sau khi Lê Văn Duyệt qua đời, Minh Mạng ra lệnh xử phạt phần mộ của ông bằng hình thức xiềng mộ và đánh tượng trưng 100 roi. Dẫu vậy, những biện pháp ấy không làm lu mờ danh tiếng của vị danh tướng, người cùng Nguyễn Văn Thành, Võ Tánh, các sĩ quan người Pháp và nhiều tướng lĩnh khác góp phần giúp Gia Long đánh bại Tây Sơn, thống nhất đất nước và lập nên vương triều Nguyễn.

Đến khi lên ngôi năm 1841, vua Thiệu Trị đã cho phục hồi và tu sửa mộ phần của Lê Văn Duyệt. Theo ghi chép năm 1942, khu lăng mộ tiếp tục được chính quyền Pháp cùng một ủy ban tôn giáo trùng tu, sửa sang khang trang.

Hai lần làm Tổng trấn Gia Định thành

Trong cuốn "Đại Nam thực lục" (NXB Giáo dục, XB 2002) ghi chép, từ khi được thành lập đến lúc bãi bỏ vào năm 1832, Gia Định thành chỉ trải qua ba đời Tổng trấn. Trong số đó, Lê Văn Duyệt giữ cương vị này hai nhiệm kỳ, còn hai vị Tổng trấn khác là Nguyễn Văn Nhơn và Nguyễn Huỳnh Đức.

Điểm chung của cả ba là đều xuất thân từ miền Nam, là những võ tướng tài ba, lập nhiều chiến công dưới thời chúa Nguyễn Ánh và trở thành các công thần khai quốc của triều Nguyễn.

Lần đầu vào năm 1812, Lê Văn Duyệt được vua Gia Long cử vào thay Nguyễn Văn Nhơn làm Tổng trấn Gia Định thành, cùng Trương Tấn Bửu giữ chức Phó Tổng trấn và Ngô Nhân Tịnh làm Hiệp trấn.

Năm 1813, ông đem quân thủy hộ tống Nặc Chân về Chân Lạp. Nhận thấy Xiêm có ý dòm ngó vùng này, Lê Văn Duyệt xin vua cho đắp thành Nam Vang, thành Lô Yêm, đồng thời lưu quân bảo hộ. Những năm sau, ông nhiều lần được giao dẹp loạn ở Vách Đá, kinh lược Thanh Hóa, Nghệ An, Ninh Bình và tham gia việc xây Trường lũy để phòng giữ vùng biên.

Cuối đời Gia Long, Lê Văn Duyệt được triệu về triều nhận di chiếu truyền ngôi cho Nguyễn Phúc Đảm, tức vua Minh Mạng. Năm 1820, ông tiếp tục được cử làm Tổng trấn Gia Định Thành lần thứ hai, thay Nguyễn Huỳnh Đức vừa qua đời.

Trong nhiệm kỳ này, ông chỉ huy việc ổn định Chân Lạp, dẹp cuộc nổi dậy của Sư Kế, xử nghiêm vụ Phó tổng trấn Huỳnh Công Lý phạm tội tham nhũng, đồng thời huy động hơn 39.000 quân dân tiếp tục đào kênh Vĩnh Tế. Năm 1823, ông về kinh chầu rồi trở lại Gia Định và ở đó cho đến cuối đời.

Lịch sử ghi nhận Lê Văn Duyệt không chỉ là võ tướng tài ba mà còn là nhà cai trị có năng lực. Hai lần làm Tổng trấn Gia Định, ông góp phần giữ yên bờ cõi, mở đường, đào kênh, củng cố thành lũy, lập cơ sở từ thiện và có chính sách mềm dẻo với thương nhân phương Tây. Vì thế, ông được dân chúng kính trọng, gọi là “Ông Lớn Thượng” hay “Đức Thượng Công”, đồng thời khiến nhiều nước lân cận nể phục.

Một trong ba thái giám quyền lực nhất lịch sử Việt Nam

Lê Văn Duyệt là một trong ba thái giám quyền lực nhất lịch sử Việt Nam. Ngoài ông, còn có danh tướng Lý Thường Kiệt và Hoàng Ngũ Phúc.

Lý Thường Kiệt là danh tướng kiệt xuất thời Lý, người chỉ huy cuộc kháng chiến chống Tống thắng lợi (1075 - 1077), là tác giả bài thơ Nam quốc sơn hà và được tôn vinh là một trong những anh hùng dân tộc tiêu biểu của Việt Nam. Dù việc ông trở thành thái giám vẫn còn nhiều tranh luận nhưng tài năng quân sự và những chiến công của ông luôn được lịch sử ghi nhận.

Người thứ hai là Hoàng Ngũ Phúc. Ông là võ tướng xuất thân từ hoạn quan dưới thời Lê – Trịnh, nổi tiếng mưu lược và lập nhiều chiến công. Ông chỉ huy quân Trịnh chiếm Thuận Hóa, Quảng Nam, góp phần chấm dứt cục diện phân tranh Nam – Bắc kéo dài hơn hai thế kỷ. Nhận thấy không thể tiêu diệt lực lượng Tây Sơn, ông chủ động giảng hòa rồi rút quân khi tình hình bất lợi. Hoàng Ngũ Phúc qua đời năm 1775 trên đường trở về Bắc Hà, để lại nhiều tiếc nuối cho triều Trịnh.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Trung tâm Dữ liệu quốc gia I, Wikipedia

×