Một vùng bí thơm nổi tiếng ở Thái Nguyên mất hơn nửa diện tích, chuyện gì đang xảy ra?

Vùng bí từng rộng 170ha nay chỉ còn 60ha

Tại xã Thượng Minh, trước sáp nhập thuộc huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên) cây bí xanh thơm không chỉ là một loại cây trồng mang tính thời vụ mà còn gắn với tập quán sản xuất của người dân địa phương trong nhiều năm. Tuy nhiên, những biến động về thời tiết, giống cây trồng, đất đai và sâu bệnh đang khiến vùng bí từng phát triển mạnh bị thu hẹp đáng kể.

Theo bà Đặng Thị Anh Thơ - Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Thượng Minh, khoảng 5–7 năm trước địa phương từng là một trong những vùng sản xuất bí lớn của huyện Ba Bể (tỉnh Bắc Kạn cũ), có những năm diện tích đạt khoảng 150–170ha.

Thế nhưng, diện tích bí đã giảm dần trong khoảng hai năm trở lại đây. Riêng vụ xuân năm 2026, toàn xã chỉ còn khoảng 60ha. Không chỉ diện tích, năng suất và chất lượng sản phẩm cũng có xu hướng giảm.

“Khó khăn hiện nay là sâu bệnh, cùng với biến đổi khí hậu, giống bị thoái hóa và những vấn đề về đất đai. Đây là những nguyên nhân khiến diện tích sản xuất bí bị thu hẹp”, bà Thơ cho biết.

Việc diện tích bí xanh thơm giảm mạnh đang đặt ra bài toán không nhỏ đối với Thượng Minh. Bởi để khôi phục một vùng sản xuất không đơn thuần là mở rộng diện tích, mà trước hết phải giải quyết được những yếu tố đang tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của cây trồng.

Trong định hướng phát triển nông nghiệp, xã Thượng Minh vẫn xác định bí xanh thơm là một trong ba cây trồng chủ lực của địa phương, bên cạnh cây chè và nếp tài. Đây đều là những sản phẩm đã hình thành nền tảng sản xuất từ trước, có sự phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác của người dân.

Với cây bí, địa phương không có chủ trương bỏ cây trồng này dù diện tích hiện đã giảm. Ngược lại, mục tiêu là duy trì, từng bước khôi phục vùng sản xuất trên cơ sở tổ chức lại sản xuất và nâng cao chất lượng.

Giữ giống, đổi cách canh tác để cứu vùng bí

Theo bà Thơ, một trong những việc cần ưu tiên là bảo đảm nguồn giống. “Địa phương rất mong được hỗ trợ ngay từ khâu sản xuất giống, bảo đảm nguồn giống tốt cho người dân”, bà Thơ nói.

Đây được xem là một trong những điểm then chốt, bởi chất lượng giống có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng, sức chống chịu, năng suất và chất lượng sản phẩm. Khi nguồn giống không ổn định, việc duy trì chất lượng của cả vùng sản xuất sẽ gặp khó khăn.

Cùng với giống, địa phương cũng đã định hướng quy hoạch vùng trồng và bảo tồn giống bí. Đây là cơ sở để tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung thay vì phát triển manh mún, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc áp dụng các quy trình kỹ thuật và liên kết tiêu thụ.

Một trong những vấn đề mà vùng bí Thượng Minh đang phải đối mặt là sâu bệnh. Nếu chỉ xử lý ở từng vụ sản xuất, nguy cơ diện tích tiếp tục suy giảm vẫn còn.

Vì vậy, địa phương mong muốn việc chuyển giao khoa học kỹ thuật được thực hiện theo hướng giúp người dân chủ động hơn trong quá trình sản xuất. Những thông tin về thời tiết, dinh dưỡng và độ ẩm của đất nếu được theo dõi thường xuyên sẽ giúp người trồng có cơ sở điều chỉnh biện pháp canh tác phù hợp.

Mục tiêu không chỉ là giảm thiểu sâu bệnh mà còn từng bước nâng cao năng suất và chất lượng bí xanh thơm.

Đây cũng là vấn đề được chuyên gia Hà Lan Peter Henk Prins, thành viên đoàn công tác cùng Trung ương Hội Nông dân Việt Nam khảo sát tại vùng bí thơm xã Thượng Minh quan tâm khi trao đổi với địa phương. Những câu hỏi về quy hoạch, kế hoạch sản xuất và khả năng xác định các nội dung trọng tâm của dự án cho thấy yêu cầu đặt ra không dừng ở hỗ trợ trước mắt, mà hướng tới một kế hoạch phát triển có tính lâu dài.

Với Thượng Minh, điều đó càng có ý nghĩa khi cây bí đã có nền tảng sản xuất và tập quán canh tác được hình thành qua nhiều năm. Thay vì xây dựng một vùng sản xuất mới từ đầu, địa phương có lợi thế là kế thừa những gì đã có. Vấn đề là làm sao biến lợi thế đó thành một chuỗi sản xuất ổn định hơn, trong đó giống, kỹ thuật, vùng trồng, chế biến và thị trường được đặt trong cùng một hướng phát triển.

Từ cây bí mở hướng nâng giá trị nông sản

Nếu chỉ bán bí dưới dạng quả tươi, giá trị sản phẩm sẽ phụ thuộc nhiều vào thời điểm thu hoạch và thị trường. Trong khi đó, nếu diện tích sản xuất biến động, việc tìm thêm các hướng tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm càng trở nên cần thiết.

Thượng Minh đã tính đến hướng phát triển các sản phẩm chế biến sâu từ bí xanh thơm. Đây là bước đi có thể tạo thêm dư địa cho cây trồng, bởi chế biến không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm mà còn mở rộng khả năng khai thác giá trị của nguyên liệu địa phương.

Tuy nhiên, để đi được từ sản xuất nguyên liệu đến sản phẩm chế biến, địa phương cần sự tham gia của các hợp tác xã, tổ hợp tác và các đơn vị hỗ trợ. Trong quá trình trao đổi với đoàn công tác, ông Peter cũng đặt vấn đề về những tổ chức đang hỗ trợ người dân trong khâu chế biến và phạm vi hỗ trợ đối với từng sản phẩm.

Câu hỏi này chạm đúng một nút thắt của sản xuất nông nghiệp hiện nay đó là có sản phẩm đặc trưng chưa đủ, mà cần có năng lực tổ chức sản xuất, chế biến và đưa sản phẩm ra thị trường.

Với cây bí xanh thơm Thượng Minh, việc giữ được khoảng 60ha trong vụ xuân 2026 mới chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là phải tạo được nền tảng để diện tích có thể phục hồi theo hướng bền vững, thay vì tăng lên rồi lại giảm xuống theo từng mùa vụ.

Đáng chú ý, định hướng phát triển nông nghiệp của địa phương đang được đặt trong mối liên hệ với bảo tồn tự nhiên và du lịch trải nghiệm. Từ điều kiện sản xuất và tập quán của đồng bào Dao, Tày, xã Thượng Minh cũng định hướng kết hợp nông nghiệp với du lịch trải nghiệm.

Trong bức tranh ấy, cây bí xanh thơm có thể không chỉ được nhìn nhận như một loại nông sản đơn thuần. Vùng trồng, tập quán canh tác, câu chuyện về sản phẩm và đời sống cộng đồng đều có thể trở thành những giá trị bổ trợ cho nhau nếu được tổ chức hợp lý.

Định hướng của địa phương hiện nay là duy trì và phát triển vùng bí, quy hoạch vùng trồng, bảo tồn giống, nâng chất lượng nguồn giống, chuyển giao khoa học kỹ thuật và thúc đẩy chế biến sâu.

Từ một vùng từng có 150–170ha bí, nay chỉ còn khoảng 60ha, chặng đường khôi phục chắc chắn không thể trong một sớm một chiều. Song việc địa phương vẫn xác định bí xanh thơm là cây trồng chủ lực cho thấy giá trị của loại nông sản này vẫn còn được đặt đúng vị trí.

Điều cần thiết lúc này là biến sự đồng thuận đó thành những giải pháp cụ thể, để người nông dân có giống tốt hơn, kỹ thuật phù hợp hơn, sản phẩm có giá trị cao hơn và quan trọng nhất là có đầu ra ổn định hơn.

×