Mùa xuân và người giữ "mạch sống" chữ Tày cổ

Nếp chữ cha ông nảy mầm bên sườn núi

Cộng đồng dân tộc Tày ở vùng cao Đà Bắc (tỉnh Hòa Bình cũ, nay là tỉnh Phú Thọ) từ bao đời nay đã gắn bó, cùng nhau gây dựng nên một kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú.

Với tỷ lệ chiếm hơn 70% dân số toàn huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình cũ, người Tày nơi đây vẫn giữ được những nếp nhà sàn, những điệu khắp, điệu xòe đặc trưng. Tuy nhiên, có một thực tế đáng lo ngại là tri thức về chữ Tày cổ đang đứng trước nguy cơ "lặng bóng". Những người nắm giữ được hồn cốt của loại chữ này hiện chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, đa số đều đã bước vào tuổi "xưa nay hiếm".

Mùa xuân năm nay, xóm Chiềng Cang, xã Đức Nhàn vắng bóng cụ Sa Văn Mắn – người vốn được ví như "pho sử sống" của cộng đồng người Tày vùng cao. Cụ Mắn đã "về trời" cách đây hơn nửa năm, để lại sự tiếc thương vô hạn cho dân bản. Nhưng trong nỗi buồn ấy, người ta vẫn thấy một tia hy vọng thắp lên từ anh Sa Văn Cam (SN 1986) – người con trai duy nhất trong số 9 người con của cụ đã nối nghiệp cha, dành trọn tâm huyết cho chữ viết dân tộc.

Kể về cái duyên với chữ cổ, anh Cam nhớ lại: "Năm 11 tuổi, thấy tôi ham học, cụ thân sinh đã bắt đầu dạy những nét chữ đầu tiên. Nhưng khi đó còn trẻ dại, tôi chưa hiểu hết giá trị nên cũng sớm sao nhãng".

Phải đến năm 2012, khi tham gia lớp đào tạo tiếng Thái cải tiến, anh Cam mới thực sự "tỉnh người". Anh Cam nhận thấy chữ Thái và chữ Tày có sự tương đồng kỳ lạ về nguồn gốc và hệ ngôn ngữ, nhưng chữ Tày cổ lại mang những hình thái, phương ngữ riêng biệt, đang dần bị lãng quên.

Chính sự thôi thúc không để tâm nguyện của cha bị đứt đoạn đã khiến anh quyết tâm quay lại con đường “tầm sư học đạo”, mà người thầy lớn nhất chính là cha mình. Sự kiên trì ấy đã giúp anh không chỉ đọc thông, viết thạo mà còn thấu hiểu được tầng sâu ý nghĩa ẩn chứa trong từng nét chữ thâm trầm.

Gieo chữ cổ giữa mùa hội bản làng

Khi tiết trời sang xuân, bà con người Tày thường xem ngày lành tháng tốt để khai xuân, xuống đồng hay tổ chức các nghi lễ truyền thống. Đây cũng là lúc vai trò của anh Sa Văn Cam trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nhờ am tường chữ Tày cổ, anh nắm lòng hệ thống lịch pháp, biết xem ngày giờ tốt xấu theo can chi, phong thủy ngũ hành.

Anh vận dụng những kiến thức này để giúp đỡ bà con trong cuộc sống hằng ngày, đồng thời tận tâm truyền dạy cho những ai muốn tự mình khám phá kho tàng tri thức của tiền nhân.

Hiểu rõ giá trị của người nắm giữ di sản, từ năm 2015 đến 2017, khi Viện Ngôn ngữ học phối hợp cùng địa phương mở lớp, anh Cam đã tự tin đứng trên bục giảng với vai trò người thầy.

Những lớp học giữa bản làng xa xôi ấy luôn rộn rã tiếng đọc bài. Có những học viên tóc đã bạc trắng như ông Hà Văn Phời, Hà Văn Mai (xã Tân Pheo) hay ông Sa Văn Bằng (xã Đức Nhàn) vẫn đều đặn đến lớp.

Trong số đó, nghệ nhân Hà Văn Phời là một điển hình tiêu biểu. Không chỉ giỏi chế tác sáo ôi hay hát khắp, nhờ sự hướng dẫn của anh Cam, ông Phời đã nắm bắt rất nhanh bộ chữ cổ để làm giàu thêm vốn văn hóa cho riêng mình.

Từ năm 2021 đến nay, anh Cam đã truyền dạy cho khoảng 200 người biết chữ Tày cổ qua các lớp học tự mở tại nhà, mỗi khóa kéo dài từ 3 đến 4 tháng. Không chỉ dừng lại ở việc dạy học, anh còn là một người sưu tầm miệt mài. Trong căn nhà sàn của mình, anh lưu giữ hàng chục cuốn sách cổ quý giá, từ sách Mo, sách Khắp đến sách xem ngày giờ. Cuốn nào không sưu tầm được, anh lại xin phép chụp lại để nghiên cứu.

Đặc biệt, anh Cam còn là người tiên phong sáng tạo nghệ thuật thư pháp bằng chữ Tày cổ. Những câu ca dao, thành ngữ của người xưa qua nét bút thư pháp uyển chuyển của anh trở nên sống động hơn, giúp thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận và thêm yêu văn hóa dân tộc.

Với những nỗ lực không mệt mỏi, năm 2024, anh Sa Văn Cam đã được biểu dương là điển hình tiên tiến cấp tỉnh với mô hình “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa chữ Tày cổ”. Giữa bộn bề cuộc sống hiện đại, người trẻ ấy vẫn đang lặng lẽ quy tụ những người cùng chí hướng để đàm đạo, làm sáng tỏ thêm vốn tri thức dân gian. Mùa xuân này, trên những trang giấy thơm mùi mực của anh Cam, "hồn" chữ Tày cổ đang thực sự hồi sinh, mạnh mẽ như sức sống của cây rừng vùng cao.

×