Nếu bãi bỏ một quy định, đại biểu Quốc hội lo sẽ lặp lại bài học về ốc bươu vàng, rùa tai đỏ, tôm hùm đất

Siết chặt tối đa đối với sinh vật ngoại lai

Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng Nguyễn Văn Ngọc bày tỏ sự ủng hộ việc phân cấp, phân quyền cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chấp thuận việc trao đổi nguồn gen (Khoản 2 Điều 15 Luật Chăn nuôi (sửa đổi Điều 3 về trao đổi quốc tế nguồn gen). Tuy nhiên, cần lưu ý hai vấn đề quan trọng:

Thứ nhất, về cơ quan thẩm định và cơ chế giám sát: Tại Báo cáo giải trình số 9093, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ sửa đổi, bổ sung Thông tư 94 để quy định cơ chế phối hợp trong trường hợp cần thiết, còn dự thảo Luật vẫn giữ nguyên. Tôi đề nghị cần đưa thẳng nguyên tắc này vào Luật: Phải có ý kiến thẩm định chuyên môn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và đánh giá rủi ro sinh học trước khi Chủ tịch UBND cấp tỉnh ra quyết định, đồng thời bổ sung cơ chế giám sát từ Trung ương.

Thứ hai, về việc phân loại các hoạt động trao đổi nguồn gen: Khoản 2 Điều 15 hiện đang gộp 04 hoạt động có bản chất rất khác nhau vào cùng một quy chế quản lý: (1) nghiên cứu khoa học, (2) triển lãm, (3) quảng cáo, và (4) chuyển giao cho bên thứ ba/gửi mẫu đi giải trình tự gen.

Việt Nam là thành viên của Nghị định thư Nagoya từ năm 2014. Điều 8 của Nghị định thư yêu cầu các quốc gia thành viên phải triển khai các biện pháp đơn giản hóa thủ tục tiếp cận nguồn gen vì mục đích nghiên cứu phi thương mại.

Thực tế năm 2023, các nhà khoa học Việt Nam đã công bố hơn 100 loài mới từ các kết quả nghiên cứu hợp tác quốc tế. Nếu siết chặt thủ tục bằng cơ chế quản lý chung cho mọi đối tượng thì hoạt động nghiên cứu khoa học sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

Theo đó, đại biểu kiến nghị cần quy định rõ trong Luật nguyên tắc: Phải có ý kiến thẩm định của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và báo cáo đánh giá rủi ro sinh học trước khi cấp tỉnh chấp thuận.

Đồng thời bổ sung quy trình thủ tục rút gọn (không quá 15 ngày) đối với hoạt động nghiên cứu phi thương mại của các tổ chức, cá nhân khoa học; kèm theo thỏa thuận chuyển giao vật liệu (MTA) có điều khoản chia sẻ lợi ích rõ ràng.

Đại biểu đề nghị cần làm rõ tiêu chí "nguồn gen quý, hiếm" trong mối tương quan với Danh mục nguồn gen cần bảo tồn, Danh mục cấm xuất khẩu và các Phụ lục của CITES.

Về Khoản 1 Điều 5 dự thảo (liên quan đến việc bãi bỏ Khoản 2 Điều 28 Luật Thủy sản), đại biểu đề nghị không bãi bỏ toàn bộ Khoản 2 Điều 28 Luật Thủy sản. Cụ thể, chỉ bãi bỏ Điểm a và Điểm b; bắt buộc giữ lại Điểm c quy định về điều kiện an toàn sinh học và bảo vệ môi trường đối với cơ sở khảo nghiệm. Việc bãi bỏ hoàn toàn điều kiện này sẽ phát sinh rủi ro rất lớn về lây lan sinh vật ngoại lai nguy hại hoặc dịch bệnh ngoại lai.

Đại biểu nêu rõ: Báo cáo giải trình của cơ soạn thảo cho rằng Khoản 3 Điều 28 đã quy định nghĩa vụ của cơ sở khảo nghiệm và chất lượng khảo nghiệm đã được kiểm soát thông qua thẩm định đề cương (theo Nghị định 141) cùng các chế tài xử phạt (theo Nghị định 246). Giải trình này chưa thuyết phục ở 2 điểm:

Về mặt pháp lý: Khoản 3 là quy định nghĩa vụ khi cơ sở đã đi vào hoạt động, không phải là điều kiện tiền kiểm để được phép hoạt động. Bỏ điều kiện đồng nghĩa với việc mọi cơ sở đều có thể tiến hành khảo nghiệm giống thủy sản sống mới.

Về mặt kỹ thuật: Thẩm định đề cương thực chất là thẩm định trên hồ sơ, giấy tờ; hoàn toàn không thể thay thế việc kiểm tra, đánh giá thực tế năng lực cách ly an toàn sinh học tại cơ sở.

Dẫn chứng thực tiễn từ câu chuyện nhập khẩu ốc bươu vàng, rùa tai đỏ, tôm hùm đất đã và đang gây hại cho nông nghiệp Việt Nam. Trong đó ốc bươu vàng nhập khẩu vào Việt Nam cuối những năm 1980 qua đường thương mại/nuôi thử nghiệm do thiếu kiểm dịch chặt chẽ. Đến năm 1994 đã gây hại khoảng 1.700 ha lúa, và đến năm 1998 đã bùng phát phá hại hơn 1,8 triệu ha.

Năm 2010, cơ quan chức năng cấp phép nhập khẩu 40 tấn rùa tai đỏ (loài xâm hại nguy hiểm hàng đầu thế giới); sau đó không tái xuất cũng không thể tiêu hủy triệt để.

Hay như tôm hùm đất, dù đã bị cấm từ năm 2019, nhưng tính đến cuối tháng 7 vừa qua, lực lượng chức năng tại cửa khẩu Lào Cai vẫn phát hiện và bắt giữ 2 vụ buôn lậu sinh vật ngoại lai này chỉ trong vòng 15 phút.

Đại biểu cho rằng: Rủi ro lớn nhất không chỉ đến từ hành vi buôn lậu, mà còn đến từ "chữ ký" phê duyệt các quy trình thiếu đánh giá rủi ro sinh học. Cơ quan soạn thảo đã cam kết sẽ đơn giản hóa việc kiểm tra nhưng vẫn áp dụng kiểm soát chặt chẽ đối với các đối tượng có nguy cơ cao. Tôi hoàn toàn đồng tình, nhưng đề nghị đưa chính nguyên tắc này vào trong Luật.

Theo đại biểu, cơ quan soạn thảo dự án Luật cần giữ lại Điểm c Khoản 2 Điều 28 Luật Thủy sản. Đồng thời, bổ sung vào Điều khoản thi hành nguyên tắc: Rủi ro sinh vật ngoại lai xâm hại là tiêu chí bắt buộc khi phân luồng hậu kiểm; không áp dụng hình thức "tự công bố" đối với sinh vật sống nhập khẩu hoặc lần đầu đưa vào khảo nghiệm tại Việt Nam.

“Đối với hàng hóa thông thường, nếu làm sai chúng ta có thể thu hồi; nhưng đối với sinh vật sống thì không thể. Ví dụ, hạt cây mai dương nằm trong đất tới 20 năm sau vẫn có thể nảy mầm và phát tán. Trong sinh học không có nút "hoàn tác".

Tôi xin tóm lược lại bằng một nguyên tắc xuyên suốt: "Mở tối đa cho tri thức đi vào và đi ra; siết chặt tối đa đối với sinh vật ngoại lai đi vào". Hai vế này không hề mâu thuẫn, mà chính là phương cách tốt nhất để chúng ta vừa phát triển khoa học, vừa bảo vệ đa dạng sinh học và an toàn sinh học quốc gia”, đại biểu khẳng định.

Cần quản lý bằng tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và kiểm dịch

Góp ý kiến vào Điều 20 của dự thảo Luật, đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng Trần Thị Oanh cho biết, tại Khoản 32, Điều 2 của Luật Chăn nuôi hiện hành quy định rất rõ: “Giống vật nuôi bao gồm con giống, tinh, phôi, trứng giống, ấu trùng và vật liệu di truyền khác khai thác từ vật nuôi.” Như vậy, phạm vi khái niệm về giống vật nuôi là rất rộng.

Tuy nhiên, tại Khoản 4, Điều 20 của dự thảo Luật sửa đổi lại chỉ quy định thủ tục nhập khẩu đối với con giống, tinh và phôi gia súc. Đại biểu cho rằng quy định như vậy là mâu thuẫn: trong khi Điều 2 mở rộng khái niệm thì Điều 20 lại thu hẹp phạm vi áp dụng. Nếu tiếp tục liệt kê cứng nhắc từng sản phẩm, khi xuất hiện loại giống mới hoặc sản phẩm giống trong nước chưa sản xuất được (ví dụ như trứng giống tằm), sẽ phát sinh khoảng trống pháp lý.

Do đó, đại biểu đề nghị: Không quy định theo hướng liệt kê hẹp mà nên quy định bao quát theo nhóm “giống vật nuôi và sản phẩm giống vật nuôi” nhằm bảo đảm sự thống nhất với điểm 23, Điều 2 của Luật Chăn nuôi.

Đại biểu kiến nghị giao Chính phủ quy định cụ thể điều kiện, tiêu chuẩn, kiểm dịch và thủ tục quản lý phù hợp với từng nhóm sản phẩm. Quy định này vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước, vừa tạo sự linh hoạt trong thực tiễn sản xuất.

Nhu cầu tiếp cận nguồn giống chất lượng cao của người nông dân là có thật, trong khi nguồn cung trong nước chưa đáp ứng đủ. Đây không chỉ là câu chuyện quản lý nhà nước mà còn liên quan trực tiếp đến quyền tiếp cận nguồn giống của người sản xuất, khả năng phát triển chăn nuôi và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Nếu không có cơ chế thông quan rõ ràng, minh bạch, doanh nghiệp sẽ rất khó nhập khẩu chính ngạch các loại giống tốt vào Việt Nam.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo thiết kế quy định theo hướng: Quản lý bằng tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và kiểm dịch; giảm tối đa thủ tục hành chính không cần thiết. Điều này hoàn toàn phù hợp với chủ trương cải cách thủ tục hành chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên trách nhiệm của tổ chức, cá nhân nhập khẩu.

Về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân nhập khẩu (Điểm a, Khoản 4, Điều 20), đại biểu đề nghị cân nhắc kỹ cụm từ “chịu trách nhiệm về năng suất”.

Bởi lẽ, năng suất của vật nuôi không chỉ phụ thuộc vào bản thân phẩm cấp giống, mà còn chịu tác động lớn từ khí hậu, thời tiết, điều kiện thổ nhưỡng, quy trình chăm sóc, phòng chống dịch bệnh và hạ tầng sản xuất của từng địa phương. Mặt khác, doanh nghiệp nhập khẩu chỉ là đơn vị thương mại, không trực tiếp nghiên cứu, chọn tạo hay kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất giống tại nước xuất khẩu.

Do đó, đại biểu đề nghị sửa đổi Điểm a, Khoản 4, Điều 20 theo hướng: “Tổ chức, cá nhân nhập khẩu giống vật nuôi công bố tiêu chuẩn áp dụng theo quy định của pháp luật về chăn nuôi trước khi đưa ra sản xuất, kinh doanh; chịu trách nhiệm về nguồn gốc xuất xứ, lý lịch, phả hệ, tính trung thực, xác thực của thông tin và các chỉ tiêu năng suất, chất lượng của giống nhập khẩu đã công bố, cam kết theo tiêu chuẩn áp dụng.”

“Cách thể hiện này vừa bảo đảm quản lý chặt chẽ chất lượng giống nhập khẩu, vừa không tạo rào cản vô lý cho doanh nghiệp, tạo điều kiện để nông dân tiếp cận nguồn giống tốt, nâng cao năng suất và sức cạnh tranh của ngành chăn nuôi”, đại biểu giải thích thêm.

×