Ngai vàng triều Nguyễn được phục chế thành công, chuyên gia nói điều đáng lo trong bảo tồn cổ vật độc bản

Thông tin ngai vàng triều Nguyễn “độc nhất vô nhị” từng bị khách tham quan bẻ gãy đã được phục chế lại nguyên trạng nhận được sự quan tâm của rất nhiều yêu cổ vật, di sản.

Theo thông tin được công bố, chiếc ngai vàng này được phục chế lại theo đúng với thời điểm xây dựng hồ sơ hiện vật đề nghị công nhận bảo vật quốc gia năm 2015.

Việc phục chế sử dụng vật liệu tương thích với chất liệu gốc, ưu tiên sử dụng lại kỹ thuật, vật liệu đã được sử dụng trong việc chế tác hiện vật.

Quá trình phục chế tuân thủ quy trình, nguyên tắc, kỹ thuật bảo quản, phục chế và phù hợp với phong tục, tập quán, tín ngưỡng có liên quan và được thực hiện bởi người có trình độ, kỹ năng, kinh nghiệm, các cơ quan, tổ chức có chức năng, nhiệm vụ phù hợp.

Tuy nhiên, từ sự việc này, nhiều người cũng đặt ra vấn đề về việc bảo vệ và bảo quản các bảo vật quý hiếm sẽ nên như thế nào để không xảy ra những sự việc đáng tiếc.

PV Dân Việt đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Minh Trí - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh thành (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) về vấn đề này.

Thưa PGS.TS Bùi Minh Trí, ông đánh giá như thế nào về việc ngai vàng triều Nguyễn đã được phục chế thành công và trả lại gần như nguyên trạng sau sự cố đáng tiếc vừa qua?

- Một trong những nguyên tắc để phục chế ngai vàng này là phải khôi phục lại được gần như bản gốc. May mắn là chiếc ngai này chỉ bị gãy một bên chứ không phải hai bên. Vì một bên vẫn còn nên còn yếu tố gốc để đối sánh hai bên mà thực hiện phục chế. Phần gãy đó có thể ráp nối được với nhau để vận hành như nguyên bản.

Tất nhiên, sẽ có những xước xát này kia nhưng trên cơ bản vẫn là giống với bản gốc lúc lập hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia. Vì thế, việc phục chế gần như nguyên trạng là có thể tin tưởng được.

Nếu một cổ vật bị cháy hoặc mất đi yếu tố gốc thì khi phục chế người ta phải nghiên cứu so sánh các tư liệu hình ảnh hoặc các phiên bản tương tự để phục dựng.

Trong khảo cổ của chúng tôi, rất nhiều hiện vật được đào lên từ lòng đất chỉ còn lại một phần hoặc một bộ phận, vì thế, khi phục dựng đều phải thực hiện nghiên cứu so sánh. Tất nhiên, quá trình này phải được thực hiện trên cơ sở khoa học rõ ràng.

Vậy hiện nay, chúng ta đang ứng dụng những phương pháp hay công nghệ nào để bảo quản các cổ vật, nhất là cổ vật có tính độc bản như ngai vàng triều Nguyễn?

- Việc bảo quản cổ vật phải phân theo chất liệu vì mỗi chất liệu sẽ có phương thức bảo quản khác nhau. Ví như đồ gỗ, đồ gốm sứ, đồ giấy, vải vóc, kim loại… Công nghệ bảo quản cổ vật hiện nay bản chất vẫn là dùng thiết bị để xử lý độ ẩm, không khí, nấm mốc. Và trong quá trình đó, con người vẫn là đóng vai trò cốt lõi, trực tiếp vận hành các trang thiết bị.

Chẳng hạn, đối với cổ vật là vải vóc thì phải khống chế nhiệt độ để bảo quản. Phần bị hư hại thì phải xử lý làm sao để không bị phá hủy tiếp.

Xem truyền hình, thỉnh thoảng chúng ta sẽ thấy có những phóng sự nói về quá trình bảo quản các đạo sắc, sắc phong trong những phòng rất đặc biệt để giữ làm sao cho các hiện vật này không bị mối mọt, mục nát thêm. Rồi với những đạo sắc bị nát vụn, bị cháy thì đều phải ngồi để phục chế thủ công từng bước rất tỉ mỉ, kỳ công.

Riêng bảo quản hiện vật gỗ lại là một thách thức. Việc bảo quản các hiện vật gỗ tìm thấy được trong các đợt khai quật khảo cổ ở Hoàng thành Thăng Long nhiều năm qua, biện pháp cơ bản nhất để bảo quản hiện vật vẫn chỉ là ngâm xuống nước. Vì môi trường tồn tại lâu năm của các hiện vật này là dưới lòng đất, ở độ ẩm cao nên khi khai quật lên phải ngâm vào nước nếu không sẽ bị co ngót, vỡ vụn.

Ở Nhật Bản cũng thế, để bảo quản các hiện vật gỗ được tìm thấy trong lòng đất họ cũng phải ngâm nước. Và trước khi ngâm nước, họ phải khử các tạp chất từng bước bằng hóa chất. Sau đó, người ta dùng rất nhiều thiết bị để đưa các chất hữu cơ vào các thớ gỗ đã bị nứt vỡ để tái tạo lại, ổn định lại. Quá trình này mất rất nhiều thời gian, thực hiện rất phức tạp và tốn kém về chi phí.

Còn bảo quản các cổ vật như ngai vàng triều Nguyễn thì không phức tạp lắm vì nó cũng như những đồ dùng vật dụng làm bằng gỗ thông thường trong gia đình của chúng ta.

Vấn đề bảo quản ở đây là đặt trong môi trường phù hợp và bảo đảm an toàn cho cổ vật. An toàn ở đây không chỉ là kiểm soát chặt chẽ về mặt an ninh để cô vật không bị xâm phạm mà phải thường xuyên có sự kiểm tra kèm các biện pháp để chống nấm mốc, cong vênh, mối mọt, bong tróc…

Vấn đề khó nhất là bảo quản các hiện vật gỗ của khảo cổ học, còn bảo quản các hiện vật đồ gỗ thông thường thì không có quá nhiều phức tạp.

Ngai vàng triều Nguyễn đã được phục chế, nhưng liệu đây có phải là hồi chuông cảnh báo buộc chúng ta phải nhìn lại toàn bộ công tác bảo vệ bảo vật quốc gia hiện nay?

- Tôi cho rằng, đây thực sự là một hồi chuông cảnh báo rất đáng suy ngẫm đối với công tác bảo vệ và phát huy giá trị các bảo vật quốc gia ở Việt Nam hiện nay.

Điều đáng mừng là ngai vàng triều Nguyễn đã được phục chế tương đối thành công dựa trên các hồ sơ khoa học, tư liệu gốc và nguyên tắc bảo tồn quốc tế. Tuy nhiên, dù kỹ thuật phục chế có tốt đến đâu thì chúng ta cũng phải thừa nhận một thực tế rằng hiện vật sau phục chế không bao giờ có thể hoàn toàn giống với hiện vật nguyên gốc trước khi xảy ra tổn hại. Giá trị nguyên gốc luôn là yếu tố quan trọng nhất của một di sản.

Vì vậy, điều cần quan tâm không chỉ là phục chế thành công hay không mà là làm thế nào để những sự cố tương tự không xảy ra ngay từ đầu.

Sự việc lần này cho thấy chúng ta cần nhìn lại toàn diện công tác bảo vệ bảo vật quốc gia, từ hệ thống trưng bày, giám sát an ninh, quy trình quản lý hiện vật cho đến nhận thức của cộng đồng.

Nhiều bảo vật hiện nay đang được đặt trong không gian mở nhằm tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận gần hơn với di sản. Đây là chủ trương đúng, bởi di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng tiếp cận và thụ hưởng. Tuy nhiên, sự tiếp cận ấy phải đi kèm với những giải pháp bảo vệ phù hợp.

Đối với những hiện vật độc bản, không thể thay thế như ngai vàng triều Nguyễn cần có các lớp bảo vệ nghiêm ngặt hơn, bao gồm khoảng cách an toàn, hệ thống cảnh báo, giám sát bằng công nghệ và đội ngũ bảo vệ được đào tạo chuyên nghiệp.

Trong nhiều trường hợp, việc bảo vệ hiện vật phải được đặt lên hàng đầu, bởi một khi hiện vật bị hư hại thì những tổn thất về giá trị lịch sử, văn hóa và tính nguyên gốc là không thể bù đắp hoàn toàn.

Cảm ơn PGS.TS Bùi Minh Trí đã chia sẻ thông tin!

×