Ngân sách chịu rủi ro khi doanh nghiệp nhà nước "ôm nhiều vai" vừa kinh doanh vừa làm công ích

Đây là khẳng định của bà Đoàn Thị Kim Dung - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng”, do Báo Tiền Phong tổ chức sáng 21/7.

Bài học là phải xác định rõ phạm vi chiến lược và hoạt động ngoài ngành

Tại Hội thảo, bà Đoàn Thị Kim Dung - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính đánh giá, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị là lần đầu tiên làm rõ nội hàm và phạm vi của kinh tế nhà nước, trong đó doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng nòng cốt, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt.

“Việc cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước không chỉ là giảm số lượng hay cổ phần hóa một cách cơ học, mà là quá trình xác định đúng vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tổng thể nền kinh tế nhà nước”, bà Dung nêu.

Theo bà Dung, mục tiêu cốt lõi của doanh nghiệp nhà nước là tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời xử lý dứt điểm những doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả.

“Doanh nghiệp nhà nước cần tránh tình trạng sở hữu dàn trải vì dễ làm lẫn lộn giữa mục tiêu kinh doanh với nhiệm vụ công ích, làm giảm kỷ luật tài chính và gia tăng rủi ro cho ngân sách. Nhà nước chỉ nên trực tiếp sở hữu doanh nghiệp ở những lĩnh vực thực sự cần thiết, còn với các lĩnh vực thị trường có thể đảm nhận thì nên sử dụng các công cụ điều tiết như đặt hàng, đấu thầu hoặc hợp tác công - tư”, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính nêu.

Vị chuyên gia dẫn các mô hình quản lý doanh nghiệp nhà nước để Việt Nam học hỏi kinh nghiệm. Trong đó, mô hình của Trung Quốc tập trung củng cố các doanh nghiệp nhà nước chiến lược, phân loại rõ chức năng, tập trung quyền chủ sở hữu, phát triển các tập đoàn lớn và xử lý các doanh nghiệp nhỏ, yếu kém.

“Bài học là xác định rõ phạm vi chiến lược và kiểm soát hoạt động ngoài ngành”, bà Dung nêu.

Với trường hợp của Singapore và Malaysia, bà Dung cho rằng: Hai nước này đã xây dựng mô hình tổ chức đầu tư chuyên nghiệp. Việc quản lý doanh nghiệp nhà nước dựa trên hiệu quả của toàn bộ danh mục đầu tư thay vì từng doanh nghiệp riêng lẻ. Cơ quan đại diện chủ sở hữu được chuyên nghiệp hóa, đồng thời giảm kỳ vọng hỗ trợ từ Nhà nước trước khi bán vốn.

Các trường hợp khác như New Zealand, Australia, Thụy Điển và Na Uy, họ tách bạch rõ nhiệm vụ công với mục tiêu kinh doanh.

“Hội đồng quản trị được trao quyền rõ ràng, doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng với khu vực tư nhân và được đánh giá theo từng mục tiêu cụ thể”, bà Dung nêu.

“Chúng tôi đề xuất chính sách cho Việt Nam tiếp tục tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu; thực hiện kiểm toán, định giá tài sản đầy đủ trước khi thay đổi chủ sở hữu; duy trì kỷ luật tài chính nghiêm ngặt đối với doanh nghiệp nhà nước; không sáp nhập các doanh nghiệp yếu kém chỉ để che giấu thua lỗ”, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính nêu.

Tại Hội thảo, TS Nguyễn Đức Hiển - Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nêu rõ, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã đề ra nhiều tư duy mới, yêu cầu doanh nghiệp nhà nước phải có tư duy mới về sắp xếp, chuyển đổi quản trị để giữ vai trò thật sự dẫn dắt các lĩnh vực then chốt, thiết yếu của đất nước.

Theo ông Hiển, để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn tới, việc xem xét tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước theo cách thức mới rất quan trọng.

“Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước muốn thành công đầu tiên phải thực sự chuyển từ sắp xếp doanh nghiệp sang cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Phải làm rõ phạm vi các lĩnh vực doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt.

Trong đó, phải xác định, phân tích các lĩnh vực ngành nghề về hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng, ngành thiết yếu hoặc những lĩnh vực tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư”, ông Hiển nêu.

Phó Ban Chính sách và Chiến lược trung ương cho rằng, phải hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp đầu tàu để liên kết doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Doanh nghiệp Nhà nước cần được "cởi trói"

Thông tin về hoạt động của khu vực doanh nghiệp nhà nước, tại Hội thảo, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính cho rằng, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng dẫn dắt ở nhiều lĩnh vực then chốt và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng doanh nghiệp nhà nước đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1.990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, trong đó 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Quy mô tài sản của khối này đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn yếu. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu đề ra.

Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Nguyên nhân chủ yếu, theo vị này, xuất phát từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước sẽ được triển khai theo các định hướng mới từ Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, Kết luận 18 của Ban Chấp hành Trung ương và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15. Trong đó, trọng tâm là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phát huy nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước vào các dự án trọng điểm, đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

×