Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11: "Văn hóa được nâng từ thông điệp tuyên truyền thành một cam kết có tính pháp lý"

Ngày 7/1, thay mặt Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam.

Nghị quyết thống nhất chọn ngày 24/11 hàng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, với chủ trương là ngày nghỉ, người lao động được hưởng nguyên lương, để nhân dân được nâng cao khả năng thụ hưởng văn hóa.

Xung quanh ý nghĩa và những tác động xã hội của quyết định này, phóng viên Dân Việt đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Trần Thành Nam – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Dưới góc độ xã hội học, ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa xã hội của việc Bộ Chính trị quyết định chọn ngày 24/11 là Ngày Văn hóa Việt Nam và xác định đây là ngày nghỉ hưởng nguyên lương cho toàn dân?

- Theo tôi, đây là một quyết định mang tính “thiết chế hóa” văn hóa. Khi Nhà nước “đặt tên” một ngày chính thức cho văn hóa và gắn với quyền nghỉ hưởng lương, văn hóa được nâng từ thông điệp tuyên truyền thành một cam kết có tính pháp lý và có chi phí xã hội đi kèm. Điều này phát đi một tín hiệu bền vững và nghiêm túc rằng văn hóa thực sự được coi là nền tảng quan trọng của phát triển, chứ không chỉ dừng lại ở những tuyên bố trên giấy tờ.

Hệ thống ngày nghỉ hàng năm là một phần của “nhịp sống xã hội”, quy hoạch ý thức cộng đồng vào nhịp làm việc, nghỉ ngơi, tưởng nhớ và tận hưởng các giá trị. Có thêm một ngày nghỉ gắn với chủ đề văn hóa sẽ mở ra cả thời gian lẫn không gian xã hội để các thực hành văn hóa được nuôi dưỡng và lan tỏa, từ mỗi gia đình cho đến các cộng đồng văn hóa rộng lớn hơn.

Có một ngày mà toàn dân cùng hướng về những giá trị sẽ tiếp tục khắc sâu thông điệp rằng nguồn vốn văn hóa chính là nền tảng quan trọng để chúng ta phát triển bền vững và chung sống hài hòa với nhau.

Theo ông, việc dành một ngày nghỉ chung cho toàn xã hội với mục tiêu nâng cao đời sống tinh thần có thể góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng, tăng cường sự chia sẻ và đồng thuận xã hội ra sao?

- Cơ chế tác động của chính sách này không nằm ở việc “nghỉ” theo nghĩa đơn thuần, mà ở chỗ tạo ra những thói quen trải nghiệm có ý nghĩa cùng nhau, đặc biệt trong kỷ nguyên AI khi con người ngày càng quá tải với màn hình, ít có cơ hội tương tác xã hội trực tiếp. Thêm một kỳ nghỉ chung trong năm sẽ góp phần gia tăng vốn xã hội ở cấp độ gia đình và cộng đồng khu dân cư.

Quan trọng hơn, khi được định hướng như một ngày hội văn hóa, ngày nghỉ này có thể hình thành nhiều “nghi lễ nhỏ”, những thực hành giản dị nhưng giàu ý nghĩa, giúp kết nối con người, tăng sự gắn bó và cảm giác thuộc về, khi mỗi cá nhân đều ý thức rằng mình đang cùng tham gia một hoạt động có ích, hòa chung nhịp với cả xã hội.

Từ những trải nghiệm tích cực được chia sẻ rộng rãi như các hoạt động liên thế hệ, thăm hỏi họ hàng, tham gia sự kiện cộng đồng, hay tham quan bảo tàng, thưởng thức nghệ thuật, ngày hội văn hóa địa phương…, dần dần sẽ hình thành những câu chuyện chung và ký ức chung. Đây chính là chất liệu quan trọng để nuôi dưỡng sự đoàn kết trong một xã hội hiện đại - vốn ngày càng phân mảnh theo nhóm nghề nghiệp, độ tuổi và không gian số.

Ở phương diện phúc lợi xã hội, chủ trương này thể hiện như thế nào trong việc Nhà nước quan tâm đến cân bằng giữa lao động, nghỉ ngơi và nhu cầu tinh thần của người dân, đặc biệt trong bối cảnh nhịp sống hiện đại nhiều áp lực?

- Đúng vậy! Việc thêm một ngày nghỉ cũng là một dạng phúc lợi. Ở đây, phúc lợi không còn chỉ được hiểu theo nghĩa vật chất, mà còn bao hàm quyền được nghỉ ngơi, phục hồi tinh thần và hòa mình vào đời sống văn hóa của dân tộc.

Điều này cho thấy cách tiếp cận phát triển đang dần chuyển dịch: Chúng ta không chỉ dựa vào các đòn bẩy tài chính để nâng cao năng suất hay thúc đẩy du lịch, mà còn chủ động khai thác sâu hơn những nguồn lực văn hóa và xã hội tiềm tàng, những giá trị bền vững đã được tích lũy trong cộng đồng và trong chính đời sống tinh thần của người dân.

Nhịp sống hiện đại đang ngày càng tạo ra nhiều stress, kiệt sức, suy giảm sức khỏe tinh thần. Một ngày nghỉ hưởng lương có chủ đích văn hóa có thể giúp “tái tạo sức lao động” theo nghĩa rộng, vì phục hồi không chỉ đến từ việc ăn ngủ nghỉ mà còn từ kết nối xã hội, cảm xúc tích cực, và cảm giác thuộc về cộng đồng.

Khi Nhà nước dành nguồn lực để bảo đảm thời gian nghỉ, thông điệp là nhu cầu văn hóa tinh thần không phải xa xỉ. Nó là một cấu phần quan trọng của chất lượng sống, giống như giáo dục, y tế, và an sinh.

Ông nhìn nhận thế nào về tác động của Ngày Văn hóa Việt Nam đối với việc mở rộng cơ hội tham gia đời sống xã hội, từng bước nâng cao mức độ thụ hưởng các giá trị tinh thần cho các nhóm xã hội khác nhau?

- Tác động tích cực của Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ trở nên rõ nét nếu ngày này được thiết kế và triển khai dưới lăng kính công bằng xã hội.

Trước hết, đối với các nhóm dễ bị tổn thương như người nghèo, lao động phi chính thức, công nhân làm việc theo ca kíp, người khuyết tật, trẻ em và người cao tuổi (những đối tượng vốn có ít cơ hội tiếp cận và thụ hưởng các hoạt động văn hóa), một ngày nghỉ chung có thể giúp giảm đáng kể rào cản về thời gian. Tuy nhiên, để sự tham gia thực sự bình đẳng, cần đi kèm các chính sách hỗ trợ cụ thể như miễn, giảm vé; tổ chức xe đưa đón; các sự kiện văn hóa lưu động; đầu tư hạ tầng tiếp cận cho người khuyết tật; đồng thời đưa hoạt động văn hóa đến các khu công nghiệp, vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa….

Xét trên phương diện khác biệt vùng miền, nếu các hoạt động chỉ tập trung ở những đô thị có điều kiện kinh tế, xã hội thuận lợi, khoảng cách thụ hưởng văn hóa sẽ có nguy cơ bị nới rộng. Ngược lại, khi mỗi địa phương chủ động sáng tạo những “ngày hội văn hóa” riêng, tôn vinh các giá trị bản địa trong một khung bản sắc chung của quốc gia, người dân không chỉ gia tăng niềm tự hào địa phương mà còn củng cố sự gắn kết quốc gia, thậm chí mở ra cơ hội thúc đẩy phát triển kinh tế trong những không gian và thời điểm đặc biệt này.

Với sự khác biệt thế hệ, Ngày Văn hóa Việt Nam có thể trở thành một không gian chung đầy ý nghĩa: người trẻ có cơ hội tham gia sáng tạo văn hóa, triển khai các dự án cộng đồng và hoạt động tình nguyện; trong khi người cao tuổi được trao vai trò chủ thể trong việc truyền lại ký ức, nghề truyền thống và tri thức dân gian thông qua các hoạt động liên thế hệ. Chính quá trình trao truyền này sẽ góp phần giảm thiểu sự đứt gãy giữa các thế hệ - một vấn đề ngày càng rõ nét trong bối cảnh xã hội đô thị hóa nhanh chóng.

Việc thiết lập Ngày Văn hóa Việt Nam với tư cách một ngày nghỉ toàn dân có thể được xem là một công cụ chính sách xã hội trong việc định hướng lối sống lành mạnh, văn minh và tăng cường nền tảng xã hội bền vững không, thưa ông?

- Có thể coi đây là một công cụ chính sách mềm tác động bằng chuẩn mực, biểu tượng, thói quen, và đến môi trường xã hội, hơn là bằng chế tài. Từ chủ trương này, mỗi năm chúng ta có thể gắn một chủ đề thiết thực như gia đình, ứng xử trên mạng, tôn trọng khác biệt, đọc sách, sống xanh, an toàn cộng đồng. Khi chủ đề được lặp lại với hoạt động cụ thể, xã hội dần hình thành chuẩn mực mới và giảm dung thứ cho hành vi lệch chuẩn.

Một xã hội bền vững cần hạ tầng cứng (kinh tế, luật pháp) và hạ tầng mềm (niềm tin, đạo đức công dân, văn hóa ứng xử). Ngày lễ về văn hóa, nếu làm tốt, giống như một cơ chế bảo trì hạ tầng mềm: củng cố lòng tin, giảm xung đột, tăng trách nhiệm công dân, và tăng khả năng chống chịu trước cú sốc.

Tất nhiên, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc ngày này có trở thành “ngày đi chơi thuần túy” hay trở thành “ngày hội trải nghiệm văn hóa tích cực”. Muốn vậy cần khung triển khai rõ: mục tiêu, chủ đề, chỉ số tham gia, mạng lưới thiết chế văn hóa, và nguồn lực đưa hoạt động đến những nơi người dân thật sự sống và làm việc.

Cảm ơn những chia sẻ của ông!

×