Nghị quyết 21-NQ/TW: Tái định cư không chỉ là chỗ ở, mà còn là sinh kế lâu dài

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết số 21-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất là việc thay đổi căn bản cách tiếp cận đối với công tác thu hồi đất, bồi thường và tái định cư.

Nếu như trước đây, chính sách chủ yếu tập trung vào việc bồi thường đối với tài sản và quyền sử dụng đất bị thu hồi thì Nghị quyết 21 đã bổ sung quan điểm hoàn toàn mới: Chuyển mạnh từ tư duy "bồi thường tài sản bị thu hồi" sang "tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất".

Nghị quyết nêu rõ, Nhà nước tiếp tục giữ vai trò điều tiết, kiểm soát và quyết định giá đất. Tuy nhiên, thay vì chỉ bảo đảm quyền lợi kinh tế trước mắt, chính sách mới hướng đến mục tiêu cao hơn là giúp người dân sau thu hồi đất có điều kiện sống tốt hơn trước.

Điều này được thể hiện qua yêu cầu bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người có đất ở bị thu hồi.

Không chỉ có chỗ ở mà còn phải có sinh kế

Ở nội dung thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, Nghị quyết 21 tiếp tục yêu cầu việc triển khai phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư; đồng thời giảm thiểu khiếu kiện, ổn định đời sống người dân và đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án.

Một điểm đáng chú ý là Nghị quyết yêu cầu quy định rõ tiêu chí và phạm vi thu hồi đất trong các trường hợp thật sự cần thiết vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Việc xác định rõ tiêu chí được kỳ vọng sẽ hạn chế tình trạng áp dụng tùy tiện, đồng thời vẫn bảo đảm không làm ách tắc các dự án quan trọng.

Song song với đó, chủ trương tách dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thành dự án độc lập để triển khai trước tiếp tục được khẳng định. Điều này nhằm bảo đảm người dân có nơi ở mới trước khi bàn giao mặt bằng, tránh tình trạng phải di dời nhưng khu tái định cư chưa hoàn thiện.

Đáng chú ý hơn, Nghị quyết nhấn mạnh các khu tái định cư không chỉ đáp ứng yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật mà còn phải bảo đảm đầy đủ các dịch vụ thiết yếu, đồng thời quan tâm đến việc tạo sinh kế cho người dân.

Bên cạnh đó, Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, trục lợi chính sách bồi thường, tái định cư cũng như xử lý tình trạng xây dựng trái phép sau khi có thông báo thu hồi đất.

"Lấy người dân làm trung tâm" là tư duy phát triển hiện đại

Theo GS. Đặng Hùng Võ, Nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc đưa khái niệm "tái thiết cuộc sống" vào định hướng hoàn thiện chính sách đất đai cho thấy quan điểm phát triển đã có sự thay đổi đáng kể.

Ông Võ cho rằng trong nhiều năm qua, phần lớn tranh chấp, khiếu kiện liên quan đến đất đai không chỉ xuất phát từ giá bồi thường mà còn đến từ việc người dân mất nguồn sinh kế, thay đổi môi trường sống và gặp khó khăn trong quá trình thích nghi sau khi di dời.

"Việc chỉ giải quyết bằng tiền thì rất khó bảo đảm cuộc sống lâu dài của người dân. Chính sách mới đặt mục tiêu tạo điều kiện để người dân có nơi ở tốt hơn, có việc làm và cơ hội phát triển ổn định sẽ góp phần giảm khiếu nại", ông Võ nhận định.

Việc phát triển quỹ nhà ở cho thuê với giá phù hợp cũng sẽ bổ sung thêm lựa chọn cho các hộ dân chưa đủ điều kiện mua nhà ngay sau khi bị thu hồi đất, qua đó giảm áp lực về an sinh.

Cần cụ thể hóa bằng tiêu chí và nguồn lực thực hiện

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh, Đoàn luật sư TP. Hà Nội cho rằng, tinh thần của Nghị quyết là rất tiến bộ nhưng để đi vào cuộc sống cần được luật hóa bằng các quy định cụ thể.

Theo ông Đỉnh, khái niệm "điều kiện sống tốt hơn" cần được lượng hóa thông qua các tiêu chí rõ ràng như chất lượng nhà ở, khả năng tiếp cận trường học, y tế, giao thông, hạ tầng kỹ thuật, việc làm và mức thu nhập sau tái định cư.

Nếu không có bộ tiêu chí đánh giá cụ thể thì rất khó xác định việc tái thiết cuộc sống đã đạt yêu cầu hay chưa. Điều này cũng ảnh hưởng đến công tác giám sát và thực thi chính sách tại địa phương.

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cũng cho rằng việc tách dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thành dự án độc lập sẽ giúp địa phương chủ động hơn trong công tác giải phóng mặt bằng, hạn chế tình trạng dự án kéo dài nhiều năm do chưa hoàn tất tái định cư.

Điểm cốt lõi của Nghị quyết 21 là hướng tới sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.

Vì vậy, ông Đỉnh nhận định khi người dân nhìn thấy tương lai ổn định sau thu hồi đất, mức độ đồng thuận sẽ cao hơn, từ đó giúp giảm đáng kể các vụ khiếu nại, tố cáo kéo dài liên quan đến bồi thường và tái định cư.

"Trong thực tế, nhiều dự án chậm tiến độ không phải vì thiếu nguồn vốn mà do vướng mắc giải phóng mặt bằng. Nếu người dân được bảo đảm nơi ở, việc làm và điều kiện sống tốt hơn thì quá trình triển khai các dự án sẽ thuận lợi hơn rất nhiều", ông Đỉnh đánh giá.

×