Nghị quyết 79 và giải pháp để kinh tế Nhà nước học cách cạnh tranh (Bài 3)

LTS: Từ những đòi hỏi bứt thiết đổi mới toàn diện các nguồn lực của các thành phần kinh tế nhằm đưa đất nước tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới, ngày 6/1, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước.

Bên cạnh sự thừa nhận vai trò to lớn, những đóng góp đặc biệt cho chặng đường 80 năm phát triển, 40 năm đổi mới, Nghị quyết của Bộ Chính trị “nhìn thẳng, nói rõ và vạch tên” những vấn đề “thâm căn, cố đế” của khu vực kinh tế Nhà nước trong thời gian qua, đồng thời cụ thể hoá các tư duy đột phá, quan điểm chiến lược nhằm "cởi trói" cho khu vực kinh tế quan trọng này trước đòi hỏi, thách thức rất lớn giai đoạn tới.

Báo Dân Việt tổ chức loạt bài chuyên đề "Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị - Tái định vị vị thế của kinh tế Nhà nước" - phỏng vấn, phân tích từ các chuyên gia kinh tế, học giả, đại biểu Quốc hội nhằm làm sáng tỏ những tư tưởng, quan điểm và cách thức đổi thay từ tư duy, đến hành động của Bộ Chính trị nhằm khơi dậy tiềm lực hàng triệu tỷ đồng của kinh tế Nhà nước phát triển chưa xứng tầm, còn ngủ quên thời gian qua.

Theo giới chuyên gia, để giải phóng “sức ỳ” của khu vực doanh nghiệp Nhà nước nơi có hơn 671 doanh nghiệp, sở hữu tài sản hơn 5,6 triệu tỷ đồng (thống kê năm 2024) chỉ một biện pháp thuê Giám đốc, Tổng Giám đốc - CEO là chưa đủ mà cần giải pháp đồng bộ, toàn diện, coi như cuộc “đại phẫu”.

“Đánh thức” khối tài sản 5,6 triệu tỷ đồng còn... "ngủ quên"

Theo thống kê của Bộ Tài chính, hết năm 2024 khu vực doanh nghiệp Nhà nước có 671 doanh nghiệp Nhà nước (473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ) đạt trên 5,6 triệu tỷ đồng, tăng 45% so với năm 2023.

Nhiều doanh nghiệp Nhà nước làm ăn có lãi, có doanh thu lớn, là trụ cột của các ngành kinh tế, lĩnh vực then chốt của quốc gia như PVN, Viettel, EVN, TKV, ACV… Tuy nhiên, cũng có nhiều doanh nghiệp Nhà nước vẫn lặn ngụp trong vấn đề quản trị bộ máy, thua lỗ trong kinh doanh và chưa phân rõ mô hình phát triển, chưa cổ phần hoá được doanh nghiệp.

Chính vì vậy, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị ra đời đưa ra chính sách mới cho doanh nghiệp lớn mạnh ngày càng phát triển bứt tốc, đồng thời xây dựng phương án, liều lượng để “đại phẫu” doanh nghiệp trong khu vực kinh tế Nhà nước còn trọng bệnh, yếu kém.

Tại Nghị quyết 79, một lần nữa Đảng xác định vai trò Kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh mục tiêu có từ 3-5 doanh nghiệp Nhà nước Việt Nam vào top 500 doanh nghiệp toàn cầu năm 2030-2045, Bộ Chính trị thống nhất quan điểm xác định nhiệm vụ cụ thể như tập trung đầu tư, phát triển một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn đóng vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế như: Quốc phòng, an ninh; năng lượng; vận tải, logistics; tài chính - ngân hàng; khoa học - công nghệ, điện tử - viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; hoá chất; xây dựng, vật liệu xây dựng; nông, lâm nghiệp; …

Về điểm mới của Nghị quyết về khu vực kinh tế Nhà nước, Nghị quyết 79 nêu hàng loạt cơ chế chính sách mới, trong đó: Thực hiện có hiệu quả cơ chế tiền lương, bảo đảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác trong việc thu hút nguồn lực chất lượng cao.

Xây dựng cơ chế thưởng tại doanh nghiệp theo tỉ lệ đối với phần lợi nhuận vượt kế hoạch, gắn với nâng cao chất lượng công tác lập và giao kế hoạch của doanh nghiệp, bảo đảm chặt chẽ, sát thực tiễn. 

Có cơ chế để doanh nghiệp cổ phần được chủ động hình thành quỹ cổ phiếu thưởng nhằm thu hút, giữ chân người lao động có trình độ cao về chuyên môn, quản lý, có đóng góp lớn cho sự phát triển của doanh nghiệp trên nguyên tắc bảo đảm minh bạch, khách quan, không ảnh hưởng tới quyền kiểm soát của cổ đông nhà nước. 

Thí điểm cơ chế đặc thù về thuê, tuyển dụng, bổ nhiệm giám đốc/tổng giám đốc tại một số doanh nghiệp nhà nước.

Bộ Chính trị yêu cầu khẩn trương rà soát, xử lý các dự án đầu tư yếu kém, doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, xác định rõ và xử lý trách nhiệm của tổ chức, cá nhân có liên quan theo quy định, tạo điều kiện để doanh nghiệp phá sản hoặc tiếp tục tái cơ cấu, hoạt động lành mạnh trở lại, tránh để kéo dài gây lãng phí, thất thoát tài sản, nguồn vốn, giảm thiểu thiệt hại cho nhà nước, doanh nghiệp.

Cuộc "đại phẫu" sau nhiều năm sửa chữa

Liên quan đến những vấn đề cốt lõi trong Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị về Kinh tế Nhà nước vừa được Bộ Chính trị ban hành, trao đổi với PV Dân Việt, PGS, TS Võ Đại Lược, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Chính trị Thế giới, Viện hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho rằng: Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị một lần nữa khẳng định Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Điều này đồng nghĩa với vai trò sứ mệnh to lớn và ngày càng quan trọng của khu vực kinh tế Nhà nước bên cạnh các thành phần kinh tế khác. Chúng ta đang có nhiều tập đoàn, tổng công ty Nhà nước làm ăn hiệu quả như PVN, Viettel, rồi 4 ngân hàng lớn, bên cạnh đó chúng ta cũng còn nhiều doanh nghiệp Nhà nước lận đận, thua lỗ cần cơ chế mới để xử lý, cơ chế để phát triển. Chính vì vậy, Nghị quyết 79 về Kinh tế Nhà nước ra đời trong bối cảnh mới là phù hợp những đòi hỏi lớn của đất nước trong tình hình mới và cần hiện thực hoá sớm hơn.

Theo ông Lược: “Vai trò của kinh tế Nhà nước có tính hệ thống, xác lập vị trí trụ cột, chủ đạo trong cấu trúc nền kinh tế. Nhiều năm qua, những lĩnh vực kinh tế Nhà nước làm khá tương đồng với các khu vực tư nhân, FDI, nhưng cũng có nhiều lĩnh vực DN khác không làm như đảm bảo an ninh năng lượng PVN, EVN; an sinh xã hội, an ninh quốc phòng. Những lĩnh vực không có lợi nhuận, những địa bàn khó khăn đều thuộc về doanh nghiệp Nhà nước thực hiện”, ông Lược cho hay.

Theo GS Lược, những điểm mới trong quan điểm của Đảng về kinh tế tư nhân như thuê CEO, tạo điều kiện cho doanh nghiệp Nhà nước phá sản, rồi tách bạch quản lý Nhà nước và hạch toán doanh nghiệp… là một trong những tư duy mới được đề cập, tiếp cận. Vấn đề để đi vào cuộc sống, cần sớm có Nghị định hướng dẫn cụ thể nhằm giúp khu vực doanh nghiệp Nhà nước phát triển đúng năng lực vốn sẵn có từ hàng chục năm qua.

Cũng trao đổi với PV Dân Việt, TS Bùi Trinh, chuyên gia kinh tế độc lập cho rằng: “Trong kinh tế học, rủi ro nhiều, lợi nhuận lớn, điều đó đồng nghĩa với việc, muốn lợi nhuận cao, phải chấp nhận rủi ro, tất nhiên là rủi ro đầu tư (từ thị trường, từ biến động chính trị, đối tác… không phải rủi ro chủ đích). Tuy nhiên, cơ chế quản lý, đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của doanh nghiệp Nhà nước lại vừa phải làm gia tăng lợi nhuận, vừa phải bảo toàn vốn. Không thể có doanh nghiệp và nhà quản lý nào tài giỏi đến mức 100% dự án đầu tư đều lợi nhuận cả.

TS Bùi Trinh nói thêm, tư duy quản lý này tồn tại nhiều năm, là cái khó để cho người làm kinh tế trong khu vực Nhà nước đột phá dám nghĩ, dám đột phá, làm mới các động lực để tạo giá trị gia tăng. Vì vậy, thường lãnh đạo doanh nghiệp vẫn lấy sự an toàn, bảo toàn vốn để đầu tư là trên hết, hoặc “rón rén” đi vào những ngành, lĩnh vực mới nhưng chỉ gia tăng một chút ít hiệu quả, bỏ lỡ chi phí cơ hội để cho các doanh nghiệp khác.

Chia sẻ với PV Dân Việt, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng: Từ 10-20 năm trước, vấn đề cải cách khu vực kinh tế Nhà nước, doanh nghiệp Nhà nước đã được đem ra mổ xẻ và vấn đề chúng ta đã làm là thoái vốn, cổ phần hoá. Rút chân doanh nghiệp Nhà nước khỏi những ngành, lĩnh vực không phải thế mạnh, những ngành mà doanh nghiệp tư nhân, FDI, liên doanh đủ sức nhằm tập trung “quả đấm thép” cho ngành lĩnh vực chiến lược. Quan điểm này đã đúng, nhưng mới đúng một nửa là giúp tối đa hoá nguồn lực Nhà nước, không tạo cảnh lấn sân cạnh tranh thiếu công bằng với khu vực tư. Còn chúng ta phải nói thật vẫn chưa tạo được quá nhiều quả đấm thép, thực sự bứt phá.

Thực tế, Việt Nam cũng có sự nỗ lực trong thử nghiệm nhưng chưa thực sự thành công với mô hình Tổng Công Ty Đầu Tư Và Kinh Doanh Vốn Nhà Nước - SCIC, Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại Doanh nghiệp (CMSC) hay Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) về ngân hàng… Nhưng xét về hiệu quả không cao, thậm chí Uỷ ban Quản lý vốn Nhà nước - nơi được kỳ vọng có thể học hỏi mô hình Quỹ đầu tư Quốc gia của Singapore (Temasek) hay Tập đoàn Đầu tư Trung Quốc - (CIC) của Trung Quốc, nhưng không hiệu quả, bị giải thể mô hình vào tháng 3/2025 sau 5 năm hoạt động.

Chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh: “Chúng ta có sửa đổi, chữa bệnh cho doanh nghiệp Nhà nước trong 10-20 năm qua ở mức độ triệu chứng, từng bước như thoái vốn, cổ phần hoá, rút vốn nhưng những chứng bệnh vẫn lặp lại. Cổ phần hoá lâu nay vẫn rất vướng mắc do vấn đề đất đai. Mô hình quản trị doanh nghiệp Nhà nước, nhất là những lĩnh vực then chốt vẫn chưa thoát ly khỏi quản lý hành chính, mệnh lệnh, kế hoạch. Do đó, hiệu quả chưa tương xứng với tiềm năng thế mạnh”, .

Theo bà Lan, bối cảnh này, rõ ràng chúng ta phải có những quyết sách mạnh tay và Nghị quyết 79 ra đời với quan điểm, tư duy mới và rất cần một cuộc “đại phẫu” để sửa đổi toàn diện cơ chế phát triển khu vực kinh tế Nhà nước.

Chuyên gia Phạm Chi Lan đề cập: “Đổi mới doanh nghiệp Nhà nước, chúng ta nên xem lại cách tiếp cận của Báo cáo Việt Nam 2035 mà Ngân hàng Thế giới (WB) cùng với Bộ Kế hoạch và Đầu tư từ năm 2015, trong đó nêu rất nhiều về vấn đề chủ chốt: Doanh nghiệp nhà nước phải hoạt động trên cơ sở năng lực cạnh tranh trên thị trường, chứ không thể độc quyền, chi phối thị trường và nguồn lực. Bởi có hoạt động cơ chế quản trị hiện đại, theo năng lực cạnh tranh mới có thể thay đổi được bản chất hoạt động doanh nghiệp này. Nếu không, có cho mời CEO bên ngoài, chỉ một mình họ không thay đổi được bao nhiêu, bởi chủ trương này có lâu rồi nhưng đến nay chưa thuê được?

Bà Phạm Chi Lan phân tích: "Nếu một CEO nước ngoài được thuê vào làm, nhưng người nhà nước vẫn là nhân vật số 1, quyết định ở doanh nghiệp Nhà nước; các vị trí quan trọng đều phải là người Nhà nước nắm quyền, phải xin ý kiến cấp trên chẳng hạn, thì làm sao mà CEO là người nước ngoài họ có thể vận hành được?" Bên cạnh đó, theo bà Lan: Phải thay đổi hệ thống vận hành và quản trị của doanh nghiệp Nhà nước bởi nhiều khi chúng ta cũng đưa và thay đổi bằng cách là đưa những vị lãnh đạo từng làm quan chức Nhà nước sang làm Tổng giám đốc tập đoàn hoặc Chủ tịch hội đồng của tập đoàn thì không giải quyết được nhiều.

“Quản lý nhà nước khác với quản trị doanh nghiệp. Biến một nhà quản lý nhà nước cũng chưa giỏi mà lại thành một nhà quản trị tồi nhiều khi lại còn khó thêm cho doanh nghiệp”, bà Lan nhấn mạnh

Cũng về vấn đề này, trao đổi với PV, ông Đặng Huy Đông, nguyên Thứ trưởng Bộ KH&ĐT (nay là Bộ Tài chính) cho rằng: Cơ chế mới về quản lý DNNN phải sao cho hạn chế tối đa việc can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động quản lý điều hành của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, cần chấp nhận đầu tư mạo hiểm (thử nghiệm có kiểm soát - sandbox - chấp nhận rủi ro) bởi thực tế trong kinh doanh có thắng có thua, không có doanh nghiệp nào trên đời kinh doanh chỉ toàn thắng).

"Việc đánh giá hiệu quả quản lý, kết quả sản xuất kinh doanh của lãnh đạo, quản lý DNNN phải dựa trên kết quả tổng hòa giữa lỗ và lãi; tuyệt đối không được lấy một dự án, một hợp đồng thua lỗ thất bại để đánh giá, bởi kinh doanh đầu tư lỗ lãi là bình thường trong nền kinh tế thị trường. Không hình sự hóa việc thua lỗ trong đầu tư kinh doanh, trừ trường hợp có bằng chứng về hành vi tham nhũng, trục lợi cá nhân theo quy định pháp luật", nguyên Thứ trưởng Đông nêu.

Trao đổi thêm, ông Đông cho rằng, hiện có ba nỗi lo của lãnh đạo doanh nghiệp Nhà nước gặp phải: Quản lý vốn lớn, nhưng luôn bị rò xét dòng tiền có lợi nhuận, bảo toàn vốn; Có ý tưởng đột phá, đổi mới nhưng vẫn theo trình tự hành chính, kế hoạch phê duyệt từ nhiều khâu, nhiều bước; Mô hình quản lý thị trường "nửa vời", chưa tách nhiệm vụ an sinh xã hội và kinh doanh lợi nhuận, khiến DN khó khăn, thậm chí thua lỗ lớn”.

(Còn nữa)

×