Nghị quyết mới về FDI: Dứt bỏ tư duy mời gọi FDI bằng mọi giá, hút "đại bàng" theo chiến lược

TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ KH&ĐT – nay là Bộ Tài chính cho biết: Sau gần 40 năm thu hút FDI, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu về tăng trưởng, hội nhập, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tạo việc làm.

Tuy nhiên, chất lượng FDI chưa đồng đều, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn lỏng lẻo, chuyển giao công nghệ hạn chế, tỷ lệ nội địa hóa thấp và thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao.

Chấm dứt tư duy "FDI bằng mọi giá"

Nghị quyết 10-NQ/TW được kỳ vọng tạo động lực mới cho khu vực FDI, đồng thời nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Trong đó, trọng tâm không còn là thu hút nhiều vốn hơn mà là thu hút hiệu quả hơn, chất lượng hơn và bền vững hơn; ưu tiên các dự án công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn và có khả năng lan tỏa mạnh tới nền kinh tế.

Theo ông Thắng, mục tiêu chiến lược về thu hút FDI là đến năm 2030, Việt Nam thuộc nhóm dẫn đầu ASEAN về môi trường đầu tư kinh doanh, thu hút 40-50 tỷ USD vốn FDI mỗi năm, vốn thực hiện đạt 30-40 tỷ USD; tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 45-50%, khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị và 80% lao động qua đào tạo.

Để đạt được các mục tiêu này, Việt Nam cần tận dụng cơ hội từ xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, sự phát triển của AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, kinh tế xanh và chuyển dịch năng lượng.

Đồng thời, phải giải quyết các điểm nghẽn về chất lượng FDI, liên kết doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ, năng lực doanh nghiệp trong nước và đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, định hướng dài hạn là xây dựng Việt Nam trở thành trung tâm thu hút đầu tư, đổi mới sáng tạo, R&D và sản xuất công nghệ cao của châu Á...

Vì vậy, chính sách FDI cần chuyển từ thu hút theo chiều rộng sang thu hút có chọn lọc, lấy công nghệ, hiệu quả và giá trị gia tăng làm tiêu chí hàng đầu.

Ông Thắng cho rằng, ba đột phá chiến lược cần ưu tiên trong phát triển khu vực doanh nghiệp đầu tư nước ngoài gồm: Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

"Thành công của nghị quyết sẽ được đo bằng năng lực công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ dựa trên quy mô vốn FDI thu hút được", vị chuyên gia cho hay.

Cùng quan điểm, Luật sư Nguyễn Hồng Chung, Chuyên gia chính sách đầu tư cho rằng: Trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu và cạnh tranh đầu tư ngày càng dựa trên chất lượng, nghị quyết định hướng chuyển từ ưu đãi theo đầu vào sang hỗ trợ gắn với kết quả.

Nhà đầu tư muốn nhận hỗ trợ cao hơn cần chứng minh năng lực chuyển giao công nghệ, đầu tư R&D, đào tạo nhân lực, phát triển nhà cung ứng nội địa và thực hiện các mục tiêu chuyển đổi xanh.

Điểm mới nổi bật là lần đầu tiên FDI được đặt trong tổng thể chiến lược nâng cao năng lực tự chủ và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Việt Nam ưu tiên thu hút đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, công nghệ sinh học, vật liệu mới và năng lượng sạch.

Nghị quyết cũng tạo cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua các chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực công nghệ, quản trị và kết nối thị trường.

Mục tiêu cuối cùng là đưa Việt Nam từ một điểm đến đầu tư trở thành trung tâm sản xuất, đổi mới sáng tạo và dịch vụ giá trị cao của khu vực, trong đó giá trị lớn nhất từ FDI là năng lực cạnh tranh mới của nền kinh tế.

Ràng buộc trách nhiệm, cùng thắng với doanh nghiệp Việt

Trao đổi với PV Dân Việt về chủ đề này, TS. Bùi Quý Thuấn, Giảng viên Trường Kinh tế, Đại học Phenikaa, Trưởng ban Nghiên cứu tổng hợp, Liên Chi hội tài chính khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA) nhấn mạnh: Thông điệp xuyên suốt của Nghị quyết 10-NQ/TW là chuyển từ tư duy thu hút vốn FDI sang chủ động lựa chọn nhà đầu tư phù hợp với chiến lược phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đây là dấu mốc quan trọng, thể hiện sự trưởng thành trong tư duy phát triển của Việt Nam.

Nghị quyết khẳng định, khu vực FDI là bộ phận quan trọng của nền kinh tế nhưng phải phục vụ mục tiêu phát triển quốc gia. Quan hệ giữa Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài chuyển từ “mời gọi, ưu đãi đơn phương” sang “hợp tác bình đẳng, cùng có lợi và cùng trách nhiệm”.

Theo ông Thuấn, một thay đổi mang tính bước ngoặt là chuyển từ ưu đãi theo đầu vào sang ưu đãi theo kết quả.

Trước đây, các chính sách chủ yếu dựa trên miễn giảm thuế, đất đai hay quy mô vốn đầu tư. Nay, doanh nghiệp FDI chỉ được hưởng ưu đãi cao hơn khi chứng minh được đóng góp thực chất về R&D, chuyển giao công nghệ, nâng tỷ lệ nội địa hóa, đào tạo nhân lực và chuyển đổi xanh.

Đồng thời, cơ chế hậu kiểm và thu hồi ưu đãi sẽ được áp dụng đối với các trường hợp không thực hiện đúng cam kết.

Vị chuyên gia cho rằng, nghị quyết cũng đặt mục tiêu xây dựng mối quan hệ cộng sinh giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước. Thay vì phát triển tách biệt, khu vực FDI phải góp phần nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam thông qua liên kết sản xuất, chuyển giao công nghệ và tham gia chuỗi cung ứng. Mục tiêu đưa khoảng 10.000 doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu thể hiện rõ định hướng này.

Nghị quyết đồng thời chuyển từ tư duy thu hút đầu tư theo địa giới hành chính sang phát triển theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Cách tiếp cận này giúp tối ưu hóa nguồn lực, tăng liên kết vùng và thu hút các dòng vốn chất lượng cao.

Vị chuyên gia cho rằng, khái niệm “phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài” trong Nghị quyết thay thế cho “thu hút FDI” cho thấy sự thay đổi từ tư duy ngắn hạn sang dài hạn. FDI không chỉ là nguồn vốn bổ sung mà trở thành một bộ phận của nền kinh tế, cùng phát triển với doanh nghiệp trong nước, các trung tâm đổi mới sáng tạo, hạ tầng dữ liệu và năng lượng mới.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, Nghị quyết mở ra cơ hội lớn để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhà nước sẽ triển khai các chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị, công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và kết nối thị trường. Đồng thời, việc thu hút các dự án trong lĩnh vực bán dẫn, AI, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, năng lượng xanh sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tiếp cận công nghệ hiện đại, tham gia liên doanh, liên kết và nhận chuyển giao công nghệ.

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, Nghị quyết tạo khung pháp lý, cơ sở để cơ quan quản lý Nhà nước lượng hóa rõ các cam kết về chuyển giao công nghệ, R&D, nội địa hóa, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, TS Thuấn chỉ ra hàng loạt thách thức, trong đó nhấn mạnh đến những yếu tố nội tại của nền kinh tế đang chuyển đổi từ nước đang phát triển:

Trong đó:
- Khoảng cách công nghệ và quản trị giữa doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp FDI vẫn lớn, hạn chế khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
- Cơ chế ưu đãi theo kết quả đòi hỏi hệ thống đánh giá, hậu kiểm minh bạch cùng đội ngũ quản lý chất lượng cao.
- Nhà nước cần đầu tư mạnh vào hạ tầng chiến lược, nhất là hạ tầng dữ liệu và nguồn năng lượng ổn định.
- Cải cách giáo dục, đào tạo nhân lực công nghệ cao là điều kiện tiên quyết để thu hút FDI thế hệ mới.
- Doanh nghiệp trong nước cần được hỗ trợ nâng cao năng lực để kết nối sâu hơn với chuỗi cung ứng FDI.
- Cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt khi Malaysia, Indonesia và Ấn Độ tung ưu đãi lớn cho nhà đầu tư.
- Nếu thiếu ưu đãi đủ hấp dẫn và thể chế đột phá, Việt Nam có nguy cơ mất dòng vốn FDI thế hệ mới.

×