Nghịch lý vùng trồng "vàng xanh" ở Cao Bằng: Dược liệu bị vét khỏi rừng

LTS: Trong nhiều năm qua, Cao Bằng được nhắc đến như một “thủ phủ dược liệu” của miền Bắc. Từ khí hậu, thổ nhưỡng, độ cao… tất cả đều lý tưởng. Nhưng thay vì những vùng trồng bài bản và chuỗi giá trị rõ ràng, có một thực trạng đáng lo ngại đang diễn ra: Khai thác tự phát, tận diệt, thu mua trôi nổi và buôn bán thiếu kiểm soát.

Qua nhiều ngày thâm nhập thực tế tại các địa bàn Nguyên Bình, Bảo Lạc và một số khu vực lân cận, phóng viên ghi nhận nhiều điểm tập kết dược liệu trái phép. Các loại dược liệu được thu gom trong tình trạng thô, còn nguyên rễ, dính đất.

Trong khi đó, một số dự án đầu tư phát triển vùng trồng dược liệu quy mô lớn đã được phê duyệt, với kỳ vọng tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương lại đang bị chậm tiến độ.

Nhiều ngày thâm nhập, phóng viên Báo điện tử Dân Việt đã tiếp cận những tổng kho dược liệu lậu rộng hàng ngàn mét vuông âm thầm hoạt động dưới những vỏ bọc tinh vi. Ở đó, các loại cây thuốc quý của đại ngàn bị thu mua, khai thác theo kiểu tận diệt rồi đưa lên những xe container đi về xuôi hoặc xuất lậu sang bên kia biên giới.

Kho dược liệu "khủng" núp bóng đại lý phân bón, vật tư nông nghiệp

Từ trung tâm tỉnh Cao Bằng, nhóm phóng viên Báo điện tử Dân Việt trong vai những tay buôn, tìm nguồn dược liệu quý số lượng lớn để cung ứng cho các nhà thuốc Đông y.

Chúng tôi bắt đầu ngược Quốc lộ 34, tìm đến khu vực thôn Nà Bao, xã Minh Tâm. Qua vài lời dò hỏi người dân bản địa, lập tức được chỉ điểm tới nhà một đầu nậu được cho là lớn nhất vùng, chuyên thu mua lâm sản tại địa phương.

Tiếp đón chúng tôi là bà Niên, người phụ nữ tự giới thiệu có thâm niên trong nghề gom dược liệu xuất sang Trung Quốc.

Cơ sở này nằm nép sâu bên sườn đồi với "vỏ bọc" là hộ kinh doanh phân bón. Phía trước cổng treo tấm biển lớn mang tên "Nhà phân phối Niên Sự".

Theo tìm hiểu của phóng viên, cơ sở “Nhà phân phối Niên Sự” đăng ký kinh doanh trong lĩnh vực vật tư nông nghiệp, chuyên cung cấp các loại phân bón. Tuy nhiên, thực tế bên trong lại là điểm tập kết số lượng lớn dược liệu rừng chưa qua kiểm định.

Trong khi đó, việc thu mua, kinh doanh các loại dược liệu có nguồn gốc từ rừng tự nhiên khi chưa được cấp phép, không có hồ sơ truy xuất là hành vi vi phạm quy định về quản lý lâm sản.

Bà chủ trải lòng với “đối tác” (phóng viên Dân Việt), mấy tháng cuối năm 2025 ế ẩm vì phải đóng băng tạm thời thị trường xuất lậu dược liệu: "Nhà cô chủ yếu chạy (dược liệu) cho Trung Quốc nhiều thôi nhưng giờ Trung Quốc đang cấm biên nên không đi hàng được, xưa chỉ có bên Trung Quốc đuổi, giờ cả Việt Nam mình cũng đuổi".

Theo lời bà Niên, gần đây báo chí phản ánh liên tục cho nên toàn bộ hệ thống cửa khẩu, lối mở, mốc biên giới đều bị siết chặt, các đầu nậu buộc phải tạm dừng gom hàng ồ ạt. Hiện tại ai đặt hàng gì thì gom hàng đó để bán trong nước.

Trong kho dược liệu tại nhà bà Niên, vô số chủng loại như lan gấm (lan kim tuyến), thất diệp nhất chi hoa, ba kích, cẩu tích (cu li), kê huyết đằng (cỏ máu), bách bộ, củ bình vôi... được tích trữ.

Trong đó, giá lan gấm sang Trung Quốc có thời điểm lên tới 1,6 triệu đồng/kg , còn thất diệp nhất chi hoa củ to có giá hơn 3 triệu đồng/kg.

Đầu nậu này chắc nịch “trên đất Cao Bằng hoàn toàn không có vùng trồng quy hoạch nào cả, tất cả đều là hàng tự nhiên” do người dân lùng sục trong rừng sâu mang về.

“Đối tác” Hà Nội tỏ ra dè chừng vì nếu nhập số lượng lớn hàng dược liệu từ rừng tự nhiên là vi phạm. Bà Niên bật mí, để né các lực lượng chức năng, hàng dược liệu cần làm bảng kê lâm sản và nộp thuế là có thể lưu thông.

"Nỗi khiếp sợ" của cánh buôn lậu chính là các lực lượng chức năng như Cảnh sát Kinh tế và Ban chỉ đạo 389.

Đối với mối hàng nhỏ, bà Niên mách mẹo chỉ cần nhét vào cốp xe ô tô bán tải thì không ai để ý, trừ khi có mật báo.

Đối với hàng xuất ngoại, theo bà Niên các đầu nậu không bao giờ tập kết hàng sẵn ở biên giới; chỉ khi phía bên kia thông báo đã "mua được đường" trót lọt vào ban đêm, các xe tải từ kho nội địa mới rầm rộ bốc hàng phóng thẳng lên cửa khẩu.

Rời Nà Bao, chúng tôi tiếp tục theo Quốc lộ 34 hướng về trung tâm xã Nguyên Bình và liên hệ thành công với một đầu mối khác tên Ngần.

Sau hàng loạt cuộc điện thoại dò hỏi nghi ngờ và yêu cầu gọi cả video qua Zalo để nhận diện gương mặt phóng viên, bà Ngần mới an tâm chỉ đạo người nhà mở cửa kho cho chúng tôi vào xem.

Nằm trên một khu đất rộng ven trung tâm xã, tổng kho của bà Ngần rộng khoảng 1.000m², bắn tôn kín mít. Bên ngoài, bà Ngần cũng dựng một tấm biển ngụy trang: "Cửa hàng vật tư nông nghiệp Hà Thị Ngần".

Khách vừa xem hàng, bà Ngần vừa facetime (gọi điện video) giám sát. Bên trong kho, hàng tấn dược liệu, tiêu biểu là khúc khắc, ké đầu ngựa… và các loại dây leo rừng được cuốn thành từng bó, hoặc cho vào bao tải rồi chất đống như núi.

Các bó rễ/củ dược liệu đã được nhổ lên, buộc thành búi lớn, còn nguyên rễ tơ và đất.

Mùi hăng, ngai ngái xộc lên lẫn giữa rễ cây, thân khô và thứ ẩm mốc của đất rừng cho thấy dấu hiệu khai thác tận thu tài nguyên rừng.

Người làm thuê mở cửa kho tiết lộ, đây chỉ là kho chứa hàng bình thường. Những loại dược liệu quý hiếm, đắt đỏ bậc nhất đều được giấu tại các kho bí mật khác mà chỉ một mình bà Ngần nắm giữ chìa khóa.

Người này khẳng định: “Bà Ngần chủ yếu xuất hàng sang bên Trung Quốc chứ bán ở trong nước thì ít lắm, người Trung Quốc sang lấy hàng lần nào cũng phải một xe công to”.

Theo quy định, việc khai thác, thu mua các loại dược liệu có nguồn gốc từ rừng tự nhiên phải có hồ sơ nguồn gốc lâm sản hợp pháp.

Tuy nhiên, tại các điểm tập kết mà phóng viên ghi nhận, dược liệu được thu gom, vận chuyển và buôn bán hoàn toàn theo hình thức tự phát, không chứng từ, tiềm ẩn dấu hiệu vi phạm các quy định về quản lý, bảo vệ rừng và phòng chống buôn lậu.

Trao đổi nhanh với phóng viên Dân Việt qua điện thoại, bà Hoàng Thị Hòa, Chủ tịch UBND xã Nguyên Bình cho biết "chưa có nơi được cấp phép tập kết, kho chứa cây dược liệu" trên địa bàn xã Nguyên Bình.

"Hàng dược liệu từ rừng ra đến đâu, bị gom sạch đến đó"

Rời các tổng kho dược liệu ở Nguyên Bình, phóng viên tiếp tục tìm hiểu thị trường dược liệu lậu ở xã Bảo Lạc. Trên đường di chuyển, chúng tôi cũng chứng kiến nhiều điểm mua bán cây dược liệu, hàng được chất đống ven đường thay cho lời mời chào.

Tại xã Bảo Lạc, ngay trong chợ trung tâm, từng bó rễ, từng bao tải cây thuốc được bày bán công khai, không nhãn mác, không nguồn gốc, không thấy có người kiểm đếm.

Người bán không cần biết tên khoa học, người mua cũng chẳng cần truy xuất xuất xứ. Việc mua bán diễn ra nhanh gọn như trao đổi một loại nông sản thông thường. Chỉ có điều, phía sau những gánh hàng vô danh ấy rất có thể là cả một khoảng rừng vừa bị đào xới.

Chúng tôi được người dân bản địa giới thiệu đến gặp ông Hưng, nổi tiếng chuyên nấu các loại cao và gom mua cây dược liệu quý ở địa phương.

Ông Hưng tiếp đón chúng tôi tại nhà riêng với thái độ cảnh giác, liên tục dò hỏi xem phóng viên lấy số điện thoại từ ai, đến từ đâu?

Xong phần “xác minh lý lịch” ông Hưng tự giới thiệu mình từng là cán bộ của cơ quan thuế đã nghỉ hưu. Thế nhưng, thay vì thượng tôn pháp luật, vị cựu cán bộ này lại bắt đầu thao thao bất tuyệt về thực trạng tận diệt cây dược liệu.

Ông Hưng mang ra cho chúng tôi xem một nắm thiên niên kiện - loại cây mà ông đang rao bán với giá 500.000 đồng/kg với lý do phải lặn lội đi gom tận vùng sâu vùng xa. Bản thân ông hiện đang trữ khoảng 2-3 tạ thiên niên kiện tại nhà và nắm thông tin một mối hàng khác ôm trong tay hàng tấn củ cẩu tích (cây cu li).

Vị này thừa nhận, những loại cây thuốc quý như lan kim tuyến hay thất diệp nhất chi hoa ở vùng đất Bảo Lạc đã rơi vào cảnh khan hiếm, cạn kiệt nghiêm trọng do làn sóng thu mua không kiểm soát từ phía Trung Quốc trong quá khứ.

“Đối tác” đề cập đến việc gom số lượng lớn, để ký kết hợp đồng dài hạn, ông Hưng khẽ lắc đầu, nụ cười trên gương mặt bỗng trở nên đầy toan tính.

Ông thẳng thắn, muốn gom nhiều dược liệu quý lúc này hoàn toàn không đơn giản, không bao giờ có chuyện ngày một, ngày hai là có sẵn hàng tấn để bốc lên xe. Sự khan hiếm này là cái giá phải trả cho một thời gian dài đại ngàn bị “bức tử”.

"Dân đi lấy thiên niên kiện, cu li là họ lấy hết luôn không để lại nhánh nào để cho cây phát triển được nữa lấy kiểu tận diệt luôn, có phải vườn của nó đâu mà nó giữ", ông Hưng thở dài.

Lối khai thác theo kiểu "bốc sạch", "triệt hạ" không cho cây một cơ hội tái sinh này là nguyên nhân chính khiến nguồn tài nguyên lâm sản bị bóp nghẹt.

Cây dược liệu sau khi bị đào tận gốc, trốc tận rễ sẽ được đầu mối thu mua, tìm cách làm giấy tờ cắt lát để né tránh sự kiểm tra gắt gao của lực lượng chức năng, rồi chờ cơ hội tuồn lậu sang bên kia biên giới.

Trong các báo cáo và đề án của tỉnh Cao Bằng, nhiều vùng trồng dược liệu vẫn được nhắc đến như một hướng phát triển bền vững, từng bước thay thế khai thác tự nhiên.

Theo tìm hiểu, một dự án phát triển dược liệu quy mô lớn đã được phê duyệt từ cuối năm 2024. Theo Quyết định số 1346/QĐ-UBND ngày 21/10/2024 của UBND tỉnh Cao Bằng, dự án vùng trồng dược liệu quý tại huyện Nguyên Bình cũ có tổng vốn đầu tư hơn 57 tỷ đồng, do UBND huyện Nguyên Bình quản lý, doanh nghiệp chủ trì liên kết là Công ty CP Dược liệu Cao Bằng Xanh.

Nhưng giữa những con số trên giấy và thực tế khoảng cách dường như không hề nhỏ. “Vàng xanh” của núi rừng bị vét cạn từng ngày. Còn những vùng trồng, lời giải được nhiều người kỳ vọng liệu đang ở đâu trong dòng chảy ấy, hay vẫn chỉ tồn tại trên giấy?

Việc khai thác cây dược liệu (cây thuốc) bị coi là vi phạm khi tự ý thu hái trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, các khu vực được bảo vệ, hoặc lợi dụng việc trồng dược liệu dưới tán rừng để tận thu cây tự nhiên, sơ chế, chế biến dược liệu trái phép trong rừng hoặc khai thác các loài nguy cấp, quý, hiếm.

Việc khai thác không có hồ sơ, phương án được phê duyệt hoặc không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp là vi phạm pháp luật.

Theo đó, các hành vi vi phạm được quy định tại Luật Lâm nghiệp 2017, Nghị định 183/2025/NĐ-CP, Nghị định 06/2019/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 84/2021/NĐ-CP), Nghị định 35/2019/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 07/2022/NĐ-CP) và Bộ luật Hình sự 2015.

Mức xử lý phụ thuộc vào loài, số lượng, giá trị lâm sản và loại rừng. Vi phạm có thể bị phạt hành chính, tịch thu tang vật, phương tiện và buộc khắc phục thiệt hại. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu hình sự theo Điều 232 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tiền lên đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù đến 15 năm

Đón đọc Bài 2: Dự án 57 tỷ đồng trồng dược liệu vẫn nằm trên giấy

×