Ngô Dụng giỏi mưu đến mức nào và có “ác” không?

Ngô Dụng giỏi mưu đến mức nào và có “ác” không?

Ngô Dụng trong Thủy Hử là một nhân vật đặc biệt, bởi ông không phải mẫu anh hùng quen thuộc của Lương Sơn Bạc – không võ nghệ, không xung phong trận mạc, cũng không có hào khí bộc trực như Võ Tòng, Lý Quỳ hay Lâm Xung. Thứ làm nên vị trí số ba trong 108 vị anh hùng của Ngô Dụng chính là trí tuệ, mưu lược và khả năng thao túng cục diện. Nhưng cũng chính vì vậy, ông trở thành nhân vật gây tranh cãi bậc nhất: giỏi mưu đến mức nào, và cái “giỏi” ấy có mang màu sắc của sự tàn nhẫn, cơ hội, thậm chí là “ác” hay không.

Xuất thân của Ngô Dụng rất khiêm tốn. Ông chỉ là một thầy dạy học làng, thi cử lận đận, ôm một bụng kinh sử và chí lớn nhưng không có con đường tiến thân chính thống. Chính hoàn cảnh đó đã hun đúc nên bản chất của Ngô Dụng: một trí thức thất chí, buộc phải tìm con đường khác để khẳng định giá trị bản thân. Việc ông kết giao với Tiều Cái, rồi mơ thấy bảy vì sao và đứng ra tổ chức vụ cướp Sinh Thần Cương, thực chất là màn “ra mắt giang hồ” đầy toan tính. Ngô Dụng không có sức, không có tiền, càng không có thế lực, nên ông cần một vụ việc đủ lớn để lập danh. Sinh Thần Cương chính là cơ hội.

Phải thừa nhận rằng, ở vụ cướp này, Ngô Dụng thể hiện sự nhạy bén hiếm có. Ông nắm chính xác tuyến đường Dương Chí đi qua, chọn đúng Hoàng Nê Cương, lại tính được thời điểm nắng nóng khiến bọn áp giải mệt mỏi, khát nước. Kế cải trang bán táo, bán rượu, dùng thuốc mê khiến đối phương gục ngã mà không cần đổ máu là một mưu kế gọn gàng, hiệu quả, thể hiện rõ tư duy “lấy trí thắng lực”. Nhưng ngay trong chiến công đầu đời ấy, hạn chế của Ngô Dụng cũng bộc lộ rất rõ. Sau khi cướp xong, nhóm người này nhanh chóng chia chác, không có phương án che giấu, không có kế thoát thân lâu dài. Hậu quả là Bạch Thắng lộ chuyện vì cờ bạc, cả vụ án nhanh chóng bị phanh phui. So với những vụ án cướp bí ẩn trước đó trong Thủy Hử mà quan phủ điều tra mãi không ra, mưu của Ngô Dụng tuy sắc bén nhưng thiếu chiều sâu và sự cẩn trọng.

Điểm yếu này lặp đi lặp lại trong suốt quá trình Ngô Dụng làm quân sư Lương Sơn. Ở vụ cứu Tống Giang tại Giang Châu, ông nghĩ ra kế giả thư Thái sư Sái Kinh, lừa tri phủ kéo dài thời gian áp giải để Lương Sơn tổ chức cướp người. Về mặt ý tưởng, đây là kế “tương kế tựu kế” khá thông minh, lại khéo léo lôi kéo được Tiêu Nhượng và Kim Đại Kiên – hai nhân vật then chốt về thư pháp và ấn tín – lên Lương Sơn. Nhưng chính Ngô Dụng lại phạm một sai lầm chí mạng trong chi tiết xưng hô và việc đóng dấu, khiến quan nhỏ như Hoàng Văn Bính cũng nhận ra điểm bất thường. Kết quả là Tống Giang không được cứu theo kế hoạch, Đới Tung bị bắt giam, cả Lương Sơn rơi vào thế bị động. Điều đó cho thấy Ngô Dụng giỏi nghĩ mưu, nhưng khi triển khai thì thường để lộ sơ hở, thiếu sự chu toàn của một đại mưu sĩ thực thụ.

Nếu xét về quân sự thuần túy, Ngô Dụng lại càng không nổi bật. Trong những trận đánh lớn như Chúc Gia Trang, Cao Đường Châu hay khi đối đầu Liên hoàn giáp mã của Hô Diên Chước, Ngô Dụng gần như không có lời giải quyết định. Lương Sơn thoát hiểm phần lớn nhờ nhân tố ngoài dự liệu: Tôn Lập làm nội gián, Từ Ninh với Câu liêm thương, hay Công Tôn Thắng xuống núi thi triển pháp thuật. Ngô Dụng giống một người giỏi lý thuyết binh pháp hơn là một nhà cầm quân linh hoạt trên chiến trường. Ông thiếu khả năng ứng biến thực tế, thường rơi vào thế bế tắc khi đối phương có chuẩn bị kỹ lưỡng.

Vậy cái “giỏi” lớn nhất của Ngô Dụng nằm ở đâu? Câu trả lời không phải ở chiến trường, mà ở con người. Ngô Dụng là bậc thầy về mưu tâm lý. Ông hiểu rất rõ điểm yếu, tham vọng, nỗi sợ của từng nhân vật để từ đó dẫn dắt họ lên Lương Sơn. Cách làm quen thuộc của Ngô Dụng là đặt đối phương vào thế không còn đường lui: hoặc lừa, hoặc đẩy họ vào cảnh tội phạm, rồi “ra tay cứu giúp” để họ mang ơn mà theo về sơn trại. Lư Tuấn Nghĩa, Từ Ninh, Chu Đồng, Tiêu Nhượng, Kim Đại Kiên… đều là những ví dụ điển hình. Xét về hiệu quả, đây là thứ mưu cực kỳ thành công, bởi gần như không thất bại lần nào. Nhưng xét về đạo nghĩa, đó là mưu hèn kế bẩn, khiến nhiều người bị tán gia bại sản, tan nát gia đình.

Chính vì lối hành xử ấy, Ngô Dụng dần trở thành nhân vật bị xa lánh trong nội bộ Lương Sơn. Ông có vị trí cao, được gọi là quân sư số một, nhưng lại không thực sự được lòng người. Sự lựa chọn đứng về phía Tống Giang thay vì Tiều Cái càng làm rõ bản chất cơ hội của Ngô Dụng. Tiều Cái đại diện cho con đường đối kháng triều đình, còn Tống Giang tượng trưng cho hy vọng chiêu an, làm quan. Với một nho sinh thất chí như Ngô Dụng, lựa chọn Tống Giang là lựa chọn hợp lý nhất cho tham vọng cá nhân.

Trận đánh Tăng Đầu Thị là thời khắc phơi bày rõ nhất cái “ác” trong sự tính toán của Ngô Dụng. Ông hiểu rõ Tiều Cái nóng nảy, quân lực yếu, đối phương mạnh, lại thiếu mưu sĩ đi cùng. Thế nhưng Ngô Dụng không ngăn cản đến cùng, cũng không xin theo phò trợ. Lời khuyên hời hợt của ông chẳng khác nào khích tướng, đẩy Tiều Cái vào chỗ hiểm. Kết cục Tiều Cái tử trận đã mở đường cho Tống Giang nắm trọn quyền lực ở Lương Sơn, và gián tiếp giúp Ngô Dụng tiến gần hơn đến mục tiêu chiêu an. Dù không thể khẳng định Ngô Dụng chủ mưu giết Tiều Cái, nhưng việc ông “nhìn thấy mà không cứu” cho thấy sự lạnh lùng và sẵn sàng hy sinh huynh đệ vì lợi ích lâu dài.

Cái chết của Ngô Dụng sau này, khi treo cổ tự vẫn bên mộ Tống Giang, thường được ca ngợi là nghĩa khí. Nhưng nếu nhìn xuyên suốt cuộc đời nhân vật, đó cũng là lựa chọn của một kẻ đã đi vào ngõ cụt. Đồng minh lớn nhất chết, các đầu lĩnh thân cận không còn, triều đình sớm muộn cũng nghi kị, một mưu sĩ không võ nghệ, không hậu thuẫn thì khó tránh khỏi kết cục bi thảm. Tự sát, với Ngô Dụng, vừa là bi kịch, vừa là sự tính toán cuối cùng.

Ngô Dụng vì thế là nhân vật rất “người” trong Thủy Hử. Ông không phải ác nhân thuần túy, nhưng cũng không phải quân sư thánh thiện. Cái ác của Ngô Dụng không nằm ở việc trực tiếp giết người, mà ở chỗ sẵn sàng dùng mưu để đẩy người khác vào bi kịch, miễn sao con đường của mình được mở ra. Chính sự pha trộn giữa trí tuệ, tham vọng và cơ hội ấy đã khiến Trí Đa Tinh trở thành một trong những hình tượng phức tạp, gai góc và đáng suy ngẫm nhất của toàn bộ Thủy Hử.

×