Ngô Khởi là ai, vì sao sánh ngang Tôn Vũ, Hàn Tín?

Ngô Khởi là ai, vì sao sánh ngang Tôn Vũ, Hàn Tín?

Ngô Khởi là một trong những nhân vật gây nhiều tranh luận nhất trong lịch sử Trung Hoa thời Chiến Quốc, bởi ông hội tụ đầy đủ cả hai mặt tưởng như đối lập: một thiên tài quân sự – chính trị hiếm có và một con người mang nhiều quyết định tàn nhẫn, cực đoan. Sinh khoảng năm 440 trước Công nguyên tại nước Vệ, Ngô Khởi trưởng thành trong bối cảnh cục diện chư hầu phân tranh gay gắt, nơi sức mạnh quân sự và cải cách thể chế trở thành điều kiện sống còn của mỗi quốc gia. Chính hoàn cảnh ấy đã tôi luyện nên một Ngô Khởi đầy tham vọng, sắc lạnh trong tư duy, quyết liệt trong hành động và sẵn sàng trả giá để đạt mục tiêu.

Từ khi còn trẻ, Ngô Khởi đã sớm bộc lộ niềm say mê đặc biệt với binh pháp và chính trị. Ông từng học cùng Tăng Tử, chịu ảnh hưởng nhất định của Nho gia, nhưng con đường mà Ngô Khởi lựa chọn lại thiên về thực dụng, coi hiệu quả và sức mạnh là thước đo cao nhất. Khi nước Tề đánh nước Lỗ, Lỗ Mục Công muốn dùng Ngô Khởi làm tướng nhưng nghi ngờ vì ông lấy vợ người Tề. Để chứng minh sự trung thành tuyệt đối, Ngô Khởi đã giết chính người vợ của mình. Hành động này gây chấn động, khiến hậu thế vừa rùng mình trước sự tàn nhẫn, vừa nhận ra mức độ quyết liệt đến lạnh lùng của ông. Được phong làm tướng, Ngô Khởi nhanh chóng đánh tan quân Tề, thể hiện năng lực cầm quân vượt trội. Tuy nhiên, cũng chính cá tính quá sắc bén ấy khiến ông bị gièm pha, nghi kỵ và cuối cùng không còn được vua Lỗ tin dùng.

Rời nước Lỗ, Ngô Khởi tìm đến nước Ngụy, nơi Ngụy Văn Hầu nổi tiếng là bậc quân chủ trọng dụng hiền tài. Nhờ sự tiến cử của Lý Khôi, Ngô Khởi được phong làm tướng và nhanh chóng lập công lớn khi chỉ huy quân Ngụy đánh bại nước Tần, chiếm được năm thành. Trong giai đoạn này, hình ảnh Ngô Khởi với quân sĩ để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử quân sự Trung Hoa. Ông ăn mặc như lính thường, ngủ không trải chiếu, tự mang lương thực, thậm chí tự tay hút mủ cho binh sĩ bị bệnh nặng. Sự đồng cam cộng khổ ấy khiến quân sĩ tuyệt đối tin phục, sẵn sàng liều chết dưới trướng ông. Không chỉ giỏi đánh trận, Ngô Khởi còn rất nghiêm minh, thưởng phạt phân minh, không thiên vị xuất thân hay địa vị.

Chính vì thế, Ngụy Văn Hầu giao cho Ngô Khởi chức Tây Hà thú, trấn giữ vùng biên giới trọng yếu, đối đầu với Tần và Hàn. Tại đây, Ngô Khởi không chỉ giữ vững phòng tuyến mà còn xây dựng một quân đội tinh nhuệ, khiến các nước láng giềng kiêng dè. Tư tưởng chính trị của ông cũng được thể hiện rõ trong cuộc đối thoại nổi tiếng với Ngụy Vũ Hầu, khi ông khẳng định rằng giữ nước cốt ở đức chứ không ở địa thế hiểm yếu. Với Ngô Khởi, đạo trị quốc và đạo dụng binh không thể tách rời, nếu quân chủ không tu dưỡng, thì ngay cả người trong thuyền cũng có thể trở thành kẻ địch.

Tuy nhiên, tài năng lớn thường đi kèm với sự đố kỵ lớn. Khi Công Thúc lên làm tể tướng, lại là người thân cận với vương thất, sự ganh ghét đối với Ngô Khởi ngày càng tăng. Những lời gièm pha khiến Ngụy Vũ Hầu sinh nghi, và Ngô Khởi buộc phải rời bỏ nước Ngụy để tránh họa sát thân. Đây là bước ngoặt quan trọng, đưa ông đến với chặng đường cuối cùng và cũng bi thảm nhất trong cuộc đời.

Tại nước Sở, Ngô Khởi được Sở Điệu Vương trọng dụng, phong làm tướng quốc, nắm thực quyền cải cách và quân sự. Khác với hai nước trước, ở Sở, Ngô Khởi không chỉ cầm quân mà còn trực tiếp tiến hành một cuộc cải cách sâu rộng. Ông thẳng tay bãi bỏ những chức quan không cần thiết, cắt giảm bổng lộc của những người trong hoàng tộc đã xa đời, buộc họ phải tự lao động như dân thường. Nguồn ngân sách tiết kiệm được dùng để nuôi quân, tăng lương cho binh sĩ giỏi, khuyến khích cạnh tranh trong quân đội. Nhờ đó, quân Sở nhanh chóng trở thành lực lượng hùng mạnh bậc nhất thời bấy giờ.

Dưới sự lãnh đạo của Ngô Khởi, nước Sở mở rộng thế lực đáng kể: phía nam bình định Bách Việt, phía bắc tiêu diệt các nước Trần và Sái, phía tây uy hiếp Tần, phía đông khiến Tam Tấn phải kiêng dè. Chư hầu lo sợ trước sức mạnh mới của Sở, trong khi tầng lớp quý tộc trong nước lại ngày càng căm ghét Ngô Khởi vì quyền lợi bị xâm phạm. Cải cách của ông hiệu quả nhưng quá khắc nghiệt, đụng chạm trực tiếp đến nền tảng lợi ích của giới cầm quyền truyền thống.

Bi kịch xảy ra vào năm 381 trước Công nguyên, khi Sở Điệu Vương qua đời. Các đại thần và tôn thất nhân cơ hội làm loạn, trực tiếp tấn công Ngô Khởi. Trong tuyệt vọng, ông chạy đến nấp bên thi thể nhà vua, hy vọng dựa vào uy nghiêm quân chủ để tránh nạn. Nhưng đám nổi loạn vẫn bắn tên và đâm giáo, giết chết Ngô Khởi, thậm chí còn làm tổn hại thi thể Sở Điệu Vương. Sau khi lên ngôi, Sở Túc Vương trả thù, xử tử hơn 70 người liên quan, nhưng cái chết của Ngô Khởi đã không thể cứu vãn.

Về tư tưởng, Ngô Khởi để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử quân sự với tác phẩm Binh pháp Ngô Tử, một trong Thất đại kỳ thư của Trung Hoa, thường được đặt ngang hàng với Binh pháp Tôn Tử. Ông nhấn mạnh kỷ luật, đãi ngộ quân sĩ, sự thống nhất giữa chính trị và quân sự, coi con người là yếu tố quyết định thắng bại hơn cả địa hình hay thành lũy. Đồng thời, ông cũng là người đại diện tiêu biểu cho trường phái pháp trị – thực dụng, nơi hiệu quả được đặt cao hơn đạo lý truyền thống.

Ngô Khởi vì thế trở thành nhân vật hai mặt trong lịch sử: một thiên tài giúp nước nào cũng trở nên cường thịnh, nhưng cũng là người bị chỉ trích vì tham quyền, hiếu sát và thủ đoạn tàn nhẫn. Dẫu vậy, không thể phủ nhận rằng ông là một trong những nhà quân sự và cải cách xuất sắc nhất thời Chiến Quốc, người đã góp phần định hình tư duy chiến tranh và quản trị nhà nước của Trung Hoa cổ đại, để lại ảnh hưởng kéo dài suốt nhiều thế kỷ sau.

×