Ngôi chùa cổ kiên cường nhất Trung Quốc, xây dựng giữa lòng sông, là "đệ nhất các trên sông Trường Giang"

Quan Âm Các - Đệ nhất các trên sông Trường Giang

Nằm giữa dòng Trường Giang, đoạn chảy qua khu vực Tiểu Đông Môn, thành phố Ngạc Châu, tỉnh Hồ Bắc, Quan Âm Các được mệnh danh là “Đệ nhất các trên sông Trường Giang”. Trải qua hàng trăm năm mưa gió và nhiều trận lũ lịch sử, công trình cổ này vẫn sừng sững giữa dòng nước, trở thành biểu tượng đặc biệt về khả năng thích ứng của kiến trúc cổ Trung Quốc. Không cơn đại hồng thuỷ nào có thể lay chuyển được ngôi chùa cho đến nay.

Từ khu vực Tứ Xuyên xuôi về hạ lưu, Quan Âm Các được đánh giá là công trình kiến trúc cổ hiếm hoi được xây dựng trực tiếp giữa dòng Trường Giang.

Trong một đợt mưa kéo dài trên lưu vực Trường Giang khiến mực nước tại nhiều trạm thủy văn tăng mạnh, có nơi mực nước lũ vượt các mốc được ghi nhận trong trận lũ lịch sử năm 1998, Quan Âm Các một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý khi đứng giữa dòng nước đục ngầu, chảy xiết.

Ngày 13/7/1998, đỉnh lũ lớn nhất trong năm trên đoạn trung và hạ lưu Trường Giang đi qua Ngạc Châu. Mực nước tại khu vực Quan Âm Các đạt 26,78m, cao hơn mức 26,09m của năm 2016 và tiến gần các mốc 27,23m năm 1998, 27,65m năm 1954.

Hai ngày sau, dù nước đã rút một phần, các cửa sổ trên tầng hai của Quan Âm Các vẫn chìm trong nước. Chỉ phần mái màu đen của công trình còn nhô lên, cách mặt nước khoảng nửa mét.

Từ khi xuất hiện trên Long Bàn Cơ, Quan Âm Các đã trải qua nhiều giai đoạn hưng thịnh, suy tàn, phá hủy và tái thiết, được ví như ngôi chùa kiên cường nhất Trung Quốc và thế giới bởi vị trí xây dựng đặc biệt.

Trải qua nhiều trận đại hồng thuỷ nhưng nó vẫn sừng sững, hiên ngang tồn tại như một biểu tượng của Ngạc Châu.

Trước đó, mùa xuân năm Gia Tĩnh thứ sáu đời Minh, tức năm 1527, Quan Âm Các bị hư hỏng nghiêm trọng. Quan huyện Vũ Xương khi đó là Từ Tống Khanh cho rằng danh thắng đặc biệt này không thể bị bỏ hoang nên vận động các nhà sư và người dân quyên góp để xây dựng lại.

Sau khoảng một năm, công trình được hoàn thành với quy mô lớn hơn trước, đồng thời có thêm một số hạng mục như Quan Lan đình và lầu thờ tự.

Đến năm Đồng Trị thứ ba đời Thanh, tức năm 1864, vị quan tên Quan Văn trong thời gian đóng quân tại Ngạc Châu đã chú ý tới công trình giữa sông. Sau khi biết đây là một trong tám danh thắng nổi tiếng của Vũ Xương, ông cho trùng tu và mở rộng Quan Âm Các.

Sau đợt sửa chữa, bốn chữ “Long Bàn hiểu độ”, có nghĩa là “bến sớm Long Bàn”, được khắc trên đá và đặt phía trên cổng.

Theo ghi chép của Vương Gia Bích, quá trình trùng tu khi đó tiêu tốn hơn 1.700 lượng bạc. Riêng Quan Văn đóng góp 1.000 lượng, phần còn lại do các quan chức, thuộc hạ và những người hảo tâm địa phương quyên góp.

Tuy nhiên, trận đại hồng thủy năm 1931 khiến Quan Âm Các bị phá hủy nghiêm trọng, gần như không còn nguyên vẹn cấu kiện gỗ và mái ngói.

Theo ghi chép của nhà văn Tạ Thiếu Quang, một thương nhân buôn gỗ tên Trần Chí Sinh khi đi bè xuôi dòng đã bị mắc cạn gần Long Bàn Cơ. Sau khi thoát nạn, ông quyên góp 1.000 đồng bạc cùng 60 cây gỗ thông để sửa chữa Quan Âm Các. Nhiều nhân sĩ và người dân địa phương cũng đóng góp tiền của để khôi phục công trình.

Sau năm 1949, chính quyền trung ương và địa phương Trung Quốc nhiều lần cấp kinh phí tu sửa, đồng thời bổ sung các thiết bị phục vụ bảo vệ di tích.

Năm 1954, một trận lũ đặc biệt lớn trên sông Trường Giang tiếp tục làm Quan Âm Các hư hỏng nặng. Cơ quan văn hóa địa phương sau đó đề nghị tỉnh Hồ Bắc hỗ trợ kinh phí tái thiết.

Từ năm 1982 đến 1985, cơ quan quản lý di sản văn hóa cùng chính quyền địa phương thực hiện thêm một đợt sửa chữa lớn.

Tháng 7/1996, nước lũ làm sập một phần bệ đá phía đông nam của hậu điện, đồng thời gây ngập một số cửa ra vào và cửa sổ. Sau khi nước rút, chính quyền tỉnh Hồ Bắc và thành phố Ngạc Châu tiếp tục bố trí kinh phí sửa chữa.

Năm 1998, Quan Âm Các một lần nữa bị nước lũ nhấn chìm. Trận đại hồng thuỷ năm đó trở thành một trong những thảm hoạ lũ lụt kinh hoàng của Trung Quốc khiến 3.000 người chết, 15 triệu người mất nhà cửa.

Đợt đại trùng tu gần đây được hoàn thành vào năm 2015, sau hơn bảy năm thực hiện các thủ tục khảo sát, lập dự án, phê duyệt, thiết kế và thi công.

Tổng kinh phí dành cho việc sửa chữa công trình và lắp đặt hệ thống an ninh, phòng cháy chữa cháy, cấp nước, chống sét, cùng các phương tiện phục vụ công tác quản lý lên tới khoảng 7 - 8 triệu nhân dân tệ vào thời điểm đó.

Sau khi dự án đập Tam Hiệp đi vào vận hành, khả năng điều tiết và phòng chống lũ trên sông Trường Giang được cải thiện đáng kể.

Công trình được xây trên khối đá hình rồng cuộn

Quan Âm Các nằm ở phía đông thành phố Ngạc Châu, cách bờ khoảng 300 m. Công trình được dựng trên một khối đá lớn chạy dọc theo dòng sông, có hình dáng uốn lượn, gồ ghề như một con rồng đang cuộn mình nên được gọi là Long Bàn Cơ.

Quan Âm Các quay mặt về phía tây, dài khoảng 24 m, rộng 10 m và cao 14 m. Phần nền cao hơn 1 m, được xây bằng những phiến đá lớn. Kiến trúc chính sử dụng đá đỏ và gạch xanh, liên kết chặt chẽ với nền đá tự nhiên bên dưới.

Nhìn từ trên cao, Long Bàn Cơ cùng Quan Âm Các có hình dáng giống một con thuyền lớn đang rẽ sóng giữa dòng Trường Giang.

Công trình không được đặt trên một nền móng nhân tạo độc lập mà gắn trực tiếp với khối đá Long Bàn Cơ. Nền đá tự nhiên tạo thành điểm tựa vững chắc, giúp giảm nguy cơ sụt lún hoặc bị dòng nước cuốn trôi.

Phần kiến trúc hướng về phía thượng nguồn được xây dựng giống mũi một con thuyền. Thiết kế này giúp phân tách dòng nước, làm giảm lực tác động trực tiếp lên công trình và tạo điều kiện để nước thoát nhanh hơn.

Đặc biệt, ở phía trực tiếp đón dòng chảy, người xưa xây một bức tường đá cong, chắc chắn, có tác dụng như lớp chắn bảo vệ. Khi nước lũ tràn tới, bức tường này chịu phần lớn lực va đập, hạn chế tác động lên các điện và gian nhà bên trong.

Năm 2015, trước khi tiến hành một đợt đại trùng tu, cơ quan chức năng đã thuê đơn vị chuyên môn đánh giá địa chất nền đá Long Bàn Cơ. Kết quả cho thấy khối đá xuất hiện một số vết nứt, nhưng các chuyên gia nhận định chúng không ảnh hưởng đáng kể đến sự an toàn của công trình và chưa cần can thiệp.

Kết quả khảo sát cho thấy nền đá tự nhiên bên dưới Quan Âm Các vẫn có độ ổn định cao. Đây được xem là một trong những yếu tố quyết định giúp công trình chống chịu được dòng chảy mạnh và các đợt lũ lớn.

Bên cạnh kỹ thuật xây dựng, việc được bảo dưỡng và sửa chữa thường xuyên cũng góp phần kéo dài tuổi thọ của Quan Âm Các. Sau mỗi đợt lũ, cơ quan quản lý đều kiểm tra nền móng, tường, mái, hệ thống cửa và các cấu kiện bằng gỗ để phát hiện hư hỏng.

Theo các tài liệu lịch sử địa phương, trong đó có “Vũ Xương huyện chí”, trên khối đá Long Bàn Cơ từng xuất hiện một công trình thờ tự từ thời nhà Tống. Tuy nhiên, quy mô và chức năng ban đầu của công trình hiện khó xác định chính xác.

Đến thời nhà Nguyên, một viên quan địa phương tên Thiết Sơn cho xây nền đá và dựng lại chùa Long Bàn Cơ. Công trình này được xem là tiền thân của Quan Âm Các ngày nay.

Một số tài liệu cho biết Quan Âm Các được xây dựng với quy mô lớn vào năm Chí Chính thứ năm đời Nguyên, tức năm 1345. Ban đầu, công trình có tên Đại Sĩ Các, sau được đổi thành Quan Âm Các, đồng thời còn được gọi là chùa Long Bàn Cơ.

Vì sao Quan Âm Các được xây dựng giữa dòng sông?

Theo các nhà nghiên cứu địa phương, khu vực Ngạc Châu từ xa xưa thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt. Người dân tin rằng việc xây dựng công trình thờ tự trên Long Bàn Cơ có thể giúp trấn giữ dòng nước, cầu mong bình an và hạn chế thiên tai.

Tuy nhiên, Quan Âm Các không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng. Trong tác phẩm “Quan Âm Các ký” của học giả Chu Nhược thời nhà Minh, công trình được mô tả là một kiến trúc xây trên nền đá giữa sông, bên trong có tượng Đông Phương Sóc. Công trình vừa mang ý nghĩa “trấn thủy”, vừa có tác dụng cảnh báo tàu thuyền về khu vực đá ngầm nguy hiểm.

Dưới thời Nguyên và Minh, hoạt động thương mại tại vùng trung lưu Trường Giang phát triển mạnh, giao thông đường thủy ngày càng nhộn nhịp. Trong khi đó, khối đá Long Bàn Cơ nằm giữa dòng có thể trở thành mối nguy hiểm đối với tàu thuyền.

Việc xây dựng một công trình nổi bật trên khối đá vì thế có ý nghĩa giống như một dấu hiệu cảnh báo. Từ xa, người điều khiển tàu có thể nhận ra Quan Âm Các để chủ động tránh khu vực đá ngầm.

Người dân Ngạc Châu từng lưu truyền câu hát: “Quan Âm Các nổi theo nước, chìm theo nước”. Câu hát phản ánh niềm tin rằng công trình có thể thích ứng với sự lên xuống của dòng sông, giúp người dân vượt qua thiên tai.

Trên thực tế, Quan Âm Các không thể nổi hay chìm theo mực nước. Do được xây trên nền đá cao, công trình chỉ bị ngập hoàn toàn khi xuất hiện những trận lũ đặc biệt lớn. Dù vậy, mỗi lần nước dâng cao, các cấu kiện gỗ, cửa, mái và tường đều có nguy cơ bị hư hại.

Nguồn: Tân Hoa Xã, Đài Bắc Nhật báo, Wikipedia, Cổng thông tin Bảo tàng Ngạc Châu

×