Người anh hùng quê hương Hà Tĩnh, trước án tử vẫn lạc quan tập thể dục, đọc Truyện Kiều, cai ngục gọi là "Ông Nhỏ"

Lý Tự Trọng - Người anh hùng của quê hương Hà Tĩnh

Lý Tự Trọng tên thật là Lê Hữu Trọng, sinh ngày 20/10/1914, tại làng Bản Mạy, tỉnh Nakhon Phanom, Thái Lan, trong một gia đình Việt kiều giàu lòng yêu nước. Quê gốc của ông ở xã Thạch Minh, huyện Thạch Hà cũ, tỉnh Hà Tĩnh.

Cha của Lý Tự Trọng là cụ Lê Hữu Đạt, còn gọi là Lê Khoan, quê ở làng Kẻ Vẹt (thuộc xã Việt Tiến, huyện Thạch Hà cũ, Hà Tĩnh); mẹ là cụ Nguyễn Thị Sờm, quê huyện Can Lộc cũ, Hà Tĩnh.

Trước sự áp bức, bóc lột của chế độ thực dân phong kiến, gia đình Lý Tự Trọng rời quê hương sang Thái Lan sinh sống. Tại Bản Mạy, tỉnh Nakhon Phanom, gia đình ông tiếp tục tham gia các hoạt động yêu nước, góp phần nuôi dưỡng tinh thần cách mạng của Lý Tự Trọng ngay từ những năm tháng đầu đời.

Từ nhỏ, Lê Hữu Trọng đã được đánh giá là một cậu bé thông minh, nhanh nhẹn và ham học hỏi. Khi mới hơn 6 tuổi, ông được gia đình cho theo học tại trường do các nhà lãnh đạo Việt Nam Quang phục Hội mở ở Bản Mạy.

Tại đây, Lê Hữu Trọng được tiếp cận với lịch sử dân tộc, những tác phẩm văn thơ yêu nước của cụ Phan Bội Châu và các nhà yêu nước đương thời, đồng thời học tiếng Hán và tiếng Thái.

Giữa năm 1925, đồng chí Hồ Tùng Mậu - một thành viên của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, sang Thái Lan và gặp cụ Đặng Thúc Hứa. Tại đây, ông truyền đạt chỉ thị của Nguyễn Ái Quốc về việc tuyển chọn một số con em các gia đình Việt kiều giàu lòng yêu nước, đưa sang Quảng Châu, Trung Quốc, để đào tạo lâu dài. Đây là một bước chuẩn bị quan trọng nhằm xây dựng lực lượng thanh niên cách mạng, tiến tới thành lập tổ chức Thanh niên Cộng sản ở Việt Nam.

Trước đó, năm 1924, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu, Trung Quốc, để xây dựng tổ chức cách mạng. Tháng 6/1925, Người thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và chú trọng đào tạo lớp cán bộ trẻ cho phong trào cách mạng Việt Nam.

Do điều kiện lúc bấy giờ chưa thể đưa trẻ em trong nước sang Trung Quốc, Nguyễn Ái Quốc đã lựa chọn 10 thiếu niên là con em Việt kiều tại Xiêm (Thái Lan) đưa sang Quảng Châu để học tập, rèn luyện. Lê Hữu Trọng là một trong số những thiếu niên đó.

Tại Quảng Châu, Lê Hữu Trọng được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đặt tên mới là Lý Tự Trọng, lấy cùng họ với “Lý Thụy” - bí danh của Người thời điểm đó. Ông được giới thiệu vào học chương trình tiểu học tại Đại học Trung Sơn, đồng thời tham gia các lớp học do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giảng dạy.

Những bài học khi ấy không chỉ cung cấp kiến thức về địa lý, lịch sử Việt Nam mà còn giúp Lý Tự Trọng hiểu rõ cuộc sống cơ cực của người dân một nước thuộc địa, nhiệm vụ của cách mạng và vai trò của thế hệ trẻ trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập.

Năm 1928, Lý Tự Trọng gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, được giao nhiệm vụ liên lạc và giúp việc tại cơ quan Tổng bộ. Ông tích cực đảm nhiệm việc chuyển thư từ, tài liệu và duy trì liên lạc giữa các cơ sở cách mạng.

Giữa năm 1929, trước những chuyển biến mới của phong trào cách mạng, Lý Tự Trọng được cử về nước hoạt động tại Sài Gòn - Chợ Lớn. Ông đảm nhiệm việc liên lạc giữa Xứ ủy Nam Kỳ với Trung ương Hội, đồng thời thực hiện một nhiệm vụ quan trọng là vận động, tập hợp thanh niên tại các nhà máy, trường học để xây dựng tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản.

Lý Tự Trọng và phát súng giữa cuộc mít tinh

Đầu năm 1931, nhân dịp kỷ niệm một năm cuộc khởi nghĩa Yên Bái, Xứ ủy Nam Kỳ chủ trương tổ chức các hoạt động tuyên truyền, tố cáo tội ác của thực dân Pháp và kêu gọi quần chúng đấu tranh.

Ngày 8/2/1931, Tổng Công hội Đỏ (tiền thân của tổ chức Công đoàn) tổ chức một cuộc mít tinh tại Sài Gòn. Cuộc mít tinh có sự tham gia của đồng chí Quảng, tức Phan Bôi (Hoàng Hữu Nam), giữ vai trò phụ trách, cùng Lý Tự Trọng và một người khác.

Ngay trước đó, chính quyền thực dân Pháp đã phát công điện cảnh báo các tỉnh trưởng về nguy cơ bùng phát phong trào cộng sản, đồng thời yêu cầu ngăn chặn và dập tắt các cuộc biểu tình. Vì vậy, ngay khi cuộc diễn thuyết vừa kết thúc, mật thám và cảnh sát Pháp lập tức ập đến.

Trong tình thế nguy cấp, nhằm bảo vệ đồng chí Phan Bôi, Lý Tự Trọng đã rút súng bắn hạ một viên thanh tra mật thám. Sau đó, ông nhanh chóng hòa vào dòng người để tìm cách thoát khỏi sự truy bắt. Tuy nhiên, cuộc truy lùng của cảnh sát Pháp diễn ra gắt gao và Lý Tự Trọng cuối cùng bị bắt, đưa về giam tại Khám Lớn - Sài Gòn.

Khám Lớn cùng với Tòa án và Dinh Thống đốc Nam Kỳ từng tạo thành ba điểm nằm ở trung tâm Sài Gòn, được ví như “Tam giác quỷ”, tượng trưng cho bộ máy cai trị hà khắc của thực dân Pháp và là nỗi ám ảnh đối với tù nhân chính trị cũng như người dân.

Tại Khám Lớn, thực dân Pháp sử dụng nhiều hình thức tra tấn nhằm khuất phục những người cách mạng. Nhà tù còn đặt một máy chém cao khoảng 4,5 m, với lưỡi dao nặng khoảng 50 kg được đưa từ Pháp sang năm 1917.

Sau khi bắt Lý Tự Trọng, chính quyền thực dân dùng nhiều hình thức tra tấn dã man cả về thể xác lẫn tinh thần, tìm cách buộc ông khai báo những bí mật liên quan đến tổ chức cách mạng và các đồng chí lãnh đạo. Tuy nhiên, trước những đòn tra tấn, Lý Tự Trọng vẫn giữ vững khí tiết.

Trong bài viết Thanh niên anh hùng Lý Tự Trọng, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dẫn lại lời kể của nữ ký giả Pháp Viôlít trong tác phẩm Đông Dương kêu cứu. Theo đó, một người lính Pháp gác ngục sau khi chứng kiến cảnh Lý Tự Trọng bị tra tấn đã bày tỏ sự kính trọng đối với dân tộc Việt Nam, đồng thời cảm thấy xấu hổ trước cách đối xử tàn bạo của chính quyền thực dân với một thanh niên như ông.

Tin Lý Tự Trọng bị tra tấn nhanh chóng lan ra trong nhà tù. Ngày 23/2/1931, các tù chính trị tại Khám Lớn - Sài Gòn đã tổ chức tuyệt thực để phản đối hành động của thực dân Pháp.

Ngày 18/4/1931, Tòa Thượng thẩm Sài Gòn đưa Lý Tự Trọng ra xét xử. Tòa tuyên án tử hình đối với ông, đồng thời một số bị cáo khác nhận án 20 năm khổ sai và bị đày ra Côn Đảo.

Tại phiên tòa, Lý Tự Trọng thể hiện thái độ hiên ngang, không khuất phục trước chính quyền thực dân. Ông thẳng thắn lên án chế độ cai trị và khẳng định con đường mình lựa chọn là con đường cách mạng.

Câu nói bất hủ của ông trước toà án đại hình: “Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác...”, trở thành lý tưởng sống và kim chỉ nam hành động cho các thế hệ thanh niên Việt Nam trong mọi thời kỳ.

Khi một luật sư cho rằng Lý Tự Trọng chưa thành niên nên hành động thiếu suy nghĩ, ông lập tức đứng dậy phản bác. Lý Tự Trọng khẳng định mình hành động có mục đích, vì lý tưởng cách mạng và dù chưa đến tuổi trưởng thành, ông đã đủ nhận thức để lựa chọn con đường đấu tranh cho dân tộc.

Câu trả lời ấy thể hiện rõ bản lĩnh và ý chí của người thanh niên mới 17 tuổi trước tòa án của chính quyền thực dân.

Khí phách hiên ngang của Lý Tự Trọng khiến đám cai ngục phải gọi là "Ông Nhỏ"

Không thể khuất phục được ý chí của Lý Tự Trọng, thực dân Pháp quyết định thi hành án tử hình. Ngày 20/11/1931, ông bị đưa lên máy chém trước Khám Lớn - Sài Gòn. Việc hành quyết được thực dân Pháp thực hiện với mục đích uy hiếp tinh thần những người cách mạng và quần chúng.

Trong những ngày cuối cùng ở xà lim án chém, Lý Tự Trọng vẫn lạc quan yêu đời, tin tưởng vào sự thắng lợi của cách mạng. Mặc dù bị xiềng xích nhưng hàng ngày ông vẫn tập thể dục, đọc Truyện Kiều, động viên các bạn trẻ nêu cao ý chí cách mạng. Khí phách hiên ngang của anh đã làm cho bọn cai ngục phải khâm phục, kinh ngạc, và gọi ông là “Ông Nhỏ”.

Sự hy sinh của Lý Tự Trọng khi tuổi đời còn rất trẻ khi mới 17 tuổi đã trở thành biểu tượng về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc.

Cái chết của ông không khiến phong trào cách mạng lắng xuống. Ngược lại, tấm gương Lý Tự Trọng tiếp thêm sức mạnh và tinh thần đấu tranh cho những người ở lại. Tại Sài Gòn - Chợ Lớn, đặc biệt trong Khám Lớn - Sài Gòn, phong trào đấu tranh của những người tù chính trị tiếp tục diễn ra mạnh mẽ, trở thành một trong những biểu hiện tiêu biểu cho ý chí bất khuất của những người cộng sản trước sự đàn áp của thực dân Pháp.

Lý Tự Trọng đã trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của tuổi trẻ Việt Nam người thanh niên dành trọn tuổi xuân cho lý tưởng cách mạng và để lại tấm gương về lòng yêu nước, sự kiên trung và tinh thần bất khuất trước kẻ thù.

(Nguồn tham khảo: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Quân khu 4)

×