Người kể chuyện văn hóa Dao trên từng vuông thổ cẩm

Radio online: Người kể chuyện văn hóa Dao trên từng vuông thổ cẩm

Giữ nghề truyền thống bằng những sản phẩm hiện đại

Trong căn nhà nhỏ của Hợp tác xã Thiên An, những đường kim đều đặn nối tiếp nhau trên nền vải chàm. Dưới đôi bàn tay của các bà, các mẹ và những em nhỏ người Dao, người Tày, các sợi chỉ xanh, đỏ, tím, vàng, dần tạo thành những họa tiết được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Để nghề thêu truyền thống không bị đứt đoạn theo thời gian là hành trình nhiều năm trăn trở của chị Lý Thị Quyên, Giám đốc Hợp tác xã Thiên An.

Là người Dao bản địa, sinh ra và lớn lên giữa núi rừng Việt Bắc, chị Quyên hiểu rõ giá trị của những bộ trang phục truyền thống, các bài thuốc tắm lá và từng họa tiết thổ cẩm mang theo câu chuyện về cội nguồn dân tộc.

Tuy nhiên, cùng với nhịp sống hiện đại, nhiều nghề truyền thống dần mai một. Người trẻ không còn mặn mà với nghề, trong khi những hoa văn cổ, bài thuốc dân gian chủ yếu được lưu truyền trong ký ức của các bậc cao niên.

Từ nỗi lo ấy, chị Quyên thành lập Hợp tác xã Thiên An với mong muốn biến các giá trị văn hóa thành sản phẩm có giá trị kinh tế, giúp người dân vừa có thêm thu nhập, vừa có động lực giữ nghề.

Những ngày đầu khởi nghiệp, sản phẩm của HTX chủ yếu được bán quanh vùng, mẫu mã còn đơn giản, thị trường nhỏ hẹp. Có thời điểm nguồn vốn cạn kiệt, chị Quyên từng nghĩ đến việc dừng lại. Tuy nhiên, hình ảnh những nghệ nhân lớn tuổi vẫn miệt mài bên khung thêu đã thôi thúc chị tiếp tục tìm hướng đi mới.

Hợp tác xã bắt đầu nghiên cứu thị trường, cải tiến mẫu mã nhưng vẫn giữ nguyên hồn cốt văn hóa. Những hoa văn truyền thống của người Dao được đưa lên túi xách, khăn trải bàn, gối thảo dược và các sản phẩm lưu niệm phục vụ du lịch.

Các bài thuốc tắm lá cũng được chuẩn hóa quy trình chế biến, đóng gói thuận tiện hơn cho người sử dụng nhưng vẫn giữ nguyên thành phần dược liệu bản địa.

Đến nay, HTX Thiên An có 9 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, gồm các sản phẩm thổ cẩm, dược liệu cổ truyền và nông sản đặc sản. Những sản phẩm vốn chỉ xuất hiện trong đời sống thường ngày của đồng bào Dao nay đã có mặt tại nhiều hội chợ, triển lãm, trở thành món quà mang đậm bản sắc địa phương.

Truyền tình yêu văn hóa cho thế hệ trẻ

Mỗi buổi chiều, góc học thêu tại HTX Thiên An lại rộn ràng tiếng cười. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân, những đôi tay nhỏ còn vụng về tập cầm kim, xỏ chỉ và kiên nhẫn hoàn thành những mũi thêu đầu tiên.

Dù mới 6 tuổi, em Dương Quỳnh Hương đã đều đặn đến lớp, chăm chú học từng đường kim, mũi chỉ. Với Hương, lớp học không chỉ là nơi rèn luyện kỹ năng mà còn là hành trình khám phá cội nguồn văn hóa của dân tộc Dao.

Qua từng họa tiết, gam màu trên nền vải chàm, Hương dần hiểu thêm về những câu chuyện, phong tục, tập quán và các giá trị truyền thống đã được cha ông gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Cũng tại lớp học, em Hoàng Minh Hồng, thôn Hoa Sơn, say sưa hoàn thiện những họa tiết trên chiếc khăn nhỏ. Mỗi buổi đến lớp là một lần Hồng được khám phá thêm những điều mới mẻ về văn hóa dân tộc mình.

“Em học được rất nhiều điều từ lớp học. Em thích những họa tiết nhiều màu sắc, vì mỗi họa tiết đều có một câu chuyện riêng. Em còn được các bà kể những câu chuyện về dân tộc Dao nên em thấy rất vui và tự hào”, em Hồng chia sẻ.

Ở tuổi 90, bà Lường Thị Hẻn, người cùng thôn Hoa Sơn, vẫn đều đặn có mặt tại lớp học thêu của HTX Thiên An. Dù đôi mắt đã mờ, đôi bàn tay đã chậm, mỗi khi cầm kim, bà vẫn cần mẫn tạo nên những đường thêu kể về đời sống và văn hóa của người Dao.

Trước đây, mọi công đoạn đều được thực hiện hoàn toàn bằng tay. Ban ngày người dân lên nương, buổi tối hoặc lúc rảnh mới tranh thủ ngồi thêu. Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống có khi phải mất cả năm.

Ngày nay, nhờ sự hỗ trợ của HTX, việc làm thổ cẩm thuận lợi hơn. Tuy nhiên, điều khiến bà Hẻn vui nhất không phải sản phẩm được làm nhanh hơn mà là nghề truyền thống của dân tộc đang có người tiếp nối.

Không chỉ lưu giữ nghề thêu, HTX Thiên An còn phục dựng và phát huy nhiều giá trị văn hóa gắn với đời sống của đồng bào Dao, Tày. Nguồn dược liệu từ núi rừng được người dân thu hái theo hướng bền vững để chế biến thành thuốc tắm lá, thảo dược ngâm chân.

Song song với phát triển sản phẩm OCOP, HTX đang xây dựng mô hình du lịch cộng đồng. Du khách đến xã Phủ Thông có thể tham quan thác Vằng Áng, trải nghiệm hái thuốc, nấu nước lá, ngâm chân bằng thảo dược, học thêu thổ cẩm và tìm hiểu văn hóa bản địa.

“Chúng tôi không muốn chỉ bán một sản phẩm, mà muốn kể một câu chuyện về văn hóa. Khi du khách hiểu được ý nghĩa của từng họa tiết, từng vị thuốc, họ sẽ trân trọng hơn những giá trị truyền thống. Đó mới là điều bền vững”, chị Quyên khẳng định.

Thính giả có thể nghe thêm các sản phẩm Radio Nông dân hấp dẫn khác tại đây.

Mọi thông tin góp ý, cộng tác bài vở xin gửi về địa chỉ email: radionongdan@gmail.com

×