Người Khiết Đan vốn thiện chiến, nhưng lại có nhược điểm chí mạng gì?

Người Khiết Đan vốn thiện chiến, nhưng lại có nhược điểm chí mạng gì?

Trong số các vương triều ngoại tộc nổi lên ở phương Bắc Trung Quốc, nếu chỉ xét riêng về sức chiến đấu quân sự, triều Liêu do người Khiết Đan lập nên chắc chắn không thuộc nhóm mạnh nhất. Có rất nhiều ví dụ cho thấy điều này. Chẳng hạn, ngay từ buổi đầu dựng nước, Gia Luật A Bảo Cơ nhiều lần giao chiến với người Sa Đà đang chiếm cứ vùng Sơn Tây nhưng hầu như không chiếm được ưu thế. Liêu Thái Tông tuy từng đánh vào và chiếm được Khai Phong, song cũng bị quân của Lưu Tri Viễn uy hiếp phía sau, buộc phải vội vã rút quân.

Trong khi đó, hai vương triều phương Bắc nổi lên sau này là nhà Kim và nhà Nguyên lại có sức chiến đấu vượt trội hơn hẳn. Nhà Kim thành công mở rộng lãnh thổ xuống phía nam Hoàng Hà, hoàn thành bước chuyển từ chính quyền biên giới thành vương triều Trung Nguyên. Nhà Nguyên còn tiến xa hơn, trở thành vương triều ngoại tộc đầu tiên thống nhất toàn bộ Trung Quốc.

Vậy vì sao sức chiến đấu của triều Liêu lại yếu như vậy? Theo tác giả bài viết, nguyên nhân căn bản nằm ở một nhược điểm chí mạng của quân Khiết Đan: năng lực công thành quá kém.

Ai cũng biết lực lượng nòng cốt của các triều đại Trung Nguyên là người Hán, mà phần lớn người Hán là cư dân nông nghiệp định cư. Khi đối mặt với sự xâm nhập của các dân tộc du mục, do tính cơ động quân sự chênh lệch quá lớn, hơn nữa phe du mục thường chủ động tấn công, nên các triều đại Trung Nguyên chủ yếu áp dụng chiến lược phòng thủ phản kích.

Thông thường, họ xây dựng đồn lũy và trạm gác ở biên giới, bố trí một phần binh lực làm tuyến phòng thủ đầu tiên nhằm cảnh báo và cản bước quân địch. Phía sau là tuyến phòng thủ thứ hai gồm các thành trì trọng yếu, tường cao hào sâu, quân phòng thủ đông đảo, nơi quyết định thắng bại của chiến tranh.

Kỵ binh du mục với ưu thế cơ động thường dễ dàng phá vỡ tuyến biên phòng đầu tiên. Nhưng khi quân thủ thành đã kịp nhận cảnh báo, hoàn tất việc tập kết binh lực và tích trữ vật tư rồi cố thủ trong thành, thử thách thực sự mới bắt đầu với quân du mục: làm sao phá được những thành trì kiên cố?

Hãy nhìn vào biểu hiện của quân Khiết Đan trong các cuộc chiến công thành thời đầu nhà Liêu.

Năm 917, Gia Luật A Bảo Cơ đích thân dẫn tinh nhuệ Khiết Đan nam tiến Hà Bắc. Sau khi vượt qua biên giới, quân Liêu nhanh chóng áp sát U Châu. Tuy nhiên, tấn công không thành, họ phải chuyển sang bao vây lâu dài. Kết quả là hơn 200 ngày vẫn không thể phá thành. Cuối cùng, đại tướng Hậu Đường là Lý Tứ Nguyên kéo quân cứu viện, phối hợp với quân thủ thành đánh từ trong ra ngoài, khiến quân Khiết Đan đại bại.

Năm 944, Liêu Thái Tông huy động gần như toàn bộ quốc lực nam chinh Hậu Tấn. Suốt ba năm trời vẫn không đạt được bước đột phá quyết định. Phần lớn vùng Sơn Tây chiến lược vẫn nằm chắc trong tay người Sa Đà. Cuối cùng, cục diện chỉ thay đổi khi chủ soái Hậu Tấn là Đỗ Trọng Uy đầu hàng, tạo điều kiện để quân Liêu tiến vào Khai Phong mà hầu như không gặp kháng cự.

Năm 992, triều Liêu phái đại quân được tuyên bố lên tới 80 vạn người vượt biên đánh Cao Ly. Họ nhanh chóng chiếm được nhiều vùng lãnh thổ, nhưng khi tiến tới phòng tuyến sông Thanh Xuyên – nơi quân Cao Ly đã xây dựng công sự kiên cố – thì hoàn toàn không thể vượt qua. Cuộc chiến rơi vào thế giằng co và cuối cùng phải kết thúc bằng hòa đàm.

Sau khi Hậu Chu quật khởi, nước này chủ động phản công Khiết Đan, chiếm được Mạc Châu và Doanh Châu – hai vùng cực nam trong “Yên Vân thập lục châu” – rồi cho quân cố thủ. Với triều Liêu, điều này chẳng khác nào cái gai mắc trong cổ họng. Họ liên tục phát binh mong đoạt lại nhưng cho đến khi ký “Thiền Uyên chi minh” với Bắc Tống vẫn không thành công.

Trên thực tế, quân Khiết Đan tuy thường chiếm ưu thế khi giao chiến dã chiến với quân Tống, nhưng trong chiến tranh công thành lại thất bại nhiều hơn thắng. Liêu triều chấp nhận nghị hòa ở Thiền Uyên vì quân Khiết Đan khi ấy đã vòng qua các thành trì kiên cố như Định Châu và Doanh Châu, tiến sâu vào lãnh thổ Tống nhưng lại bị kẹt trong một dải hẹp, đứng trước nguy cơ bị quân Tống cắt đứt đường rút lui.

Là quân đội du mục, lực lượng chủ lực của Khiết Đan dĩ nhiên là kỵ binh thiện chiến nơi đồng bằng. Nhưng khi đối mặt với các thành trì kiên cố, họ buộc phải dựa vào bộ binh số lượng lớn cùng các loại khí giới công thành như xe phá thành, thang mây, lâu xa hay máy bắn đá. Mà những lực lượng này chủ yếu phải tuyển từ người Hán ở Yên Vân thập lục châu và vùng đất cũ của Bột Hải quốc.

Tuy nhiên, triều Liêu gặp hai khó khăn lớn.

Thứ nhất, số lượng người Hán quá ít, không đủ để cung cấp bộ binh và thợ thủ công quy mô lớn. Yên Vân thập lục châu vốn dân cư thưa thớt, lại là nơi nhiều dân tộc cùng sinh sống. Hơn nữa, vùng này nằm ở tiền tuyến chiến tranh, thường xuyên bị tàn phá, dân chết chóc hoặc bỏ chạy rất nhiều.

Thứ hai, thuế khóa đối với người Hán quá nặng khiến họ bất mãn, không có tinh thần cống hiến cho triều đình Liêu. Người Khiết Đan là dân tộc chủ thể của triều Liêu, nhưng tập quán du mục khiến họ không thể đóng thuế nhiều. Nguồn thu của triều đình chủ yếu dựa vào việc bóc lột cư dân nông nghiệp định cư, tức người Hán ở Nam Kinh đạo. Trong bối cảnh chiến tranh liên miên, gánh nặng thuế má càng trở nên khủng khiếp, khiến lòng dân ly tán.

Không có sự tham gia tích cực của một lượng lớn người Hán, quân Khiết Đan không thể nâng cao năng lực công thành. Mà một vương triều muốn mở rộng lãnh thổ thì chỉ dựa vào kỵ binh đánh dã chiến chắc chắn không thể thành công.

Phần lớn lãnh thổ của triều Liêu thực chất được Gia Luật A Bảo Cơ chinh phục ngay từ thời đầu dựng nước, và ngoại trừ Bột Hải quốc, đa phần chỉ là vùng thảo nguyên, sa mạc. Còn “Yên Vân thập lục châu” mà con cháu ông sở hữu lại là do Thạch Kính Đường dâng tặng chứ không phải tự tay đánh chiếm.

Thậm chí có thể nói, lịch sử bành trướng của triều Liêu thực chất là một quá trình liên tục vấp phải thất bại và bế tắc. Khi đối đầu với Bắc Tống, họ thậm chí không thể đoạt lại Mạc Châu và Doanh Châu ở cực nam “Yên Vân thập lục châu”, khiến “thập lục châu” trên thực tế chỉ còn lại mười bốn châu. Điều đó đủ cho thấy năng lực công thành của quân Khiết Đan yếu đến mức nào.

×