Người Trung Quốc từ hàng nghìn năm trước chống nắng, giải nhiệt bằng cách nào, khiến hậu thế bất ngờ?

Những chiếc mũ rộng vành che cả khuôn mặt

Một trong những vật dụng chống nắng phổ biến nhất thời xưa là mũ rộng vành. Các tài liệu cổ ghi nhận một loại mũ che nắng đan bằng mây hoặc vật liệu thực vật, được cả nam và nữ sử dụng. Trong tác phẩm Cổ kim chú, học giả Thôi Báo thời Tây Tấn cho biết loại mũ này khá phổ biến. Đến thời Tống, học giả Ngô Xử Hậu cũng ghi lại việc giới sĩ phu thường mang theo những chiếc mũ đan rộng vành khi ra ngoài.

Đến thời Đường, cách che nắng trở nên cầu kỳ hơn với loại mũ rộng vành có rèm vải buông xuống xung quanh mặt và vai. Kiểu mũ này phát triển từ một dạng mũ có khăn che rất dài, đôi khi phủ xuống gần toàn bộ cơ thể. Về sau, khi phong cách ăn mặc thay đổi, phần rèm được rút ngắn, chủ yếu che đầu, mặt và vai. Loại mũ có rèm này từng khá phổ biến với phụ nữ thuộc tầng lớp trên khi đi ra ngoài.

Trong một số tác phẩm nghệ thuật, loại mũ đó còn gắn với hình ảnh Vương Chiêu Quân, một trong những mỹ nhân nổi tiếng của Trung Quốc cổ đại. Tuy nhiên, Vương Chiêu Quân sống trước thời Đường nhiều thế kỷ, nên hình ảnh bà đội loại mũ này chủ yếu phản ánh cách thể hiện của các họa sĩ đời sau, không có nghĩa kiểu mũ ấy đã phổ biến vào thời của bà.

Đến thời Minh, sử liệu còn nhắc đến một loại vật dụng được gọi đơn giản là “mũ lớn che nắng”. Bộ bách khoa thư bằng tranh Tam tài đồ hội kể rằng Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương có lần đến thăm Quốc Tử Giám. Khi thấy các học sinh phải đứng dưới trời nắng chờ mình và đổ nhiều mồ hôi, nhà vua ra lệnh phát cho mỗi người một chiếc mũ che nắng. Theo ghi chép này, kiểu mũ sau đó trở nên phổ biến trong giới học giả.

Ba lô có mái che nắng và che mưa

Người Trung Quốc thời xưa còn có một vật dụng khá đặc biệt: hộp đựng sách đeo trên lưng nhưng phía trên được gắn thêm một mái che. Đây là đồ dùng thường thấy ở những học giả hoặc người phải đi bộ đường dài. Phần hộp phía sau dùng để đựng sách, quần áo và các vật dụng cần thiết, còn mái phía trên nhô ra để che đầu và phần thân trên.

Thiết kế này giúp người đi đường tránh ánh nắng trực tiếp, đồng thời có thể che mưa. Một số loại còn cho phép treo đèn phía dưới mái, nhờ đó người sử dụng có thể soi đường khi di chuyển vào ban đêm. Có thể xem đây là một dạng hành lý đa chức năng khá độc đáo của người xưa: vừa mang đồ đạc, vừa tạo bóng râm, vừa có thể dùng như một chiếc ô cố định trên lưng.

Tán che của hoàng đế vừa chống nắng, vừa thể hiện quyền lực

Ở tầng lớp hoàng gia, vật dụng che nắng còn mang ý nghĩa nghi lễ. Khi hoàng đế hoặc các quan chức cấp cao di chuyển, người hầu thường mang theo những chiếc tán lớn che phía trên xe hoặc đầu của người được phục vụ. Loại tán dành cho hoàng đế thường được gọi là hoa cái.

Về công dụng thực tế, hoa cái giúp che ánh nắng. Nhưng trong lễ nghi cung đình, nó còn biểu thị địa vị đặc biệt của người được che. Hoàng đế được coi là người đứng ở vị trí cao nhất trong trật tự chính trị, vì vậy chiếc tán trở thành một phần trong nghi thức thể hiện quyền lực hoàng gia.

Trong Cổ kim chú có ghi lại một truyền thuyết về nguồn gốc của loại tán này. Chuyện kể rằng khi Hoàng Đế - nhân vật tổ tiên huyền thoại của người Trung Hoa, giao chiến với Xi Vưu, phía trên đầu ông xuất hiện những đám mây nhiều màu sắc. Sau đó, người ta làm một chiếc tán mô phỏng hình dáng của những đám mây ấy.

Về sau, tán không chỉ dành riêng cho hoàng đế. Ở một số thời kỳ, khi một vị quan địa phương được dân chúng yêu mến sắp rời nhiệm sở, người dân có thể tặng ông một chiếc ô hoặc tán có nhiều dải vải treo xuống, trên đó ghi tên người tặng hoặc những lời chúc. Vật này thường được gọi là “ô của muôn dân”, thể hiện sự kính trọng đối với vị quan.

Nhà cửa được thiết kế để hạn chế ánh nắng

Người Trung Quốc cổ đại không chỉ tìm cách che cơ thể khi đi ra ngoài mà còn thiết kế nhà cửa để giảm tác động của nắng nóng. Một đặc điểm dễ nhận thấy trong nhiều công trình kiến trúc truyền thống Trung Quốc là mái hiên nhô rộng ra ngoài tường. Phần mái này tạo bóng râm, giúp giảm lượng ánh nắng chiếu trực tiếp vào cửa và các phòng bên trong.

Độ vươn của mái hiên còn giúp bảo vệ cửa, cửa sổ và tường nhà khỏi mưa. Đây là lý do kiểu mái rộng xuất hiện phổ biến trong nhiều công trình cổ của Trung Quốc.

Cửa sổ cũng được thiết kế theo nhiều kiểu khác nhau. Đặc biệt vào thời Minh và Thanh, có loại cửa sổ có thể chống lên bằng thanh gỗ. Khi mở, phần cánh cửa nghiêng ra phía ngoài, tạo thành một mái che nhỏ ngay trước ô cửa. Nhờ vậy, ánh sáng vẫn có thể đi vào phòng nhưng nắng gay gắt không chiếu trực tiếp vào bên trong.

Trước khi kính được sử dụng rộng rãi, nhiều cửa sổ Trung Quốc được che bằng giấy, lụa hoặc vật liệu có khả năng cho ánh sáng xuyên qua, kết hợp với khung gỗ. Đến thời Minh - Thanh, hình thức và hoa văn trang trí cửa sổ trở nên đặc biệt phong phú.

Tử Cấm Thành chống nóng bằng kiến trúc như thế nào?

Trong hoàng cung, các biện pháp tránh nóng được thực hiện quy mô và cầu kỳ hơn. Các nghiên cứu về Tử Cấm Thành cho thấy phần mái của nhiều cung điện được xây khá dày. Khi trùng tu điện Thái Hòa năm 2006, các chuyên gia ghi nhận dưới lớp ngói lưu ly có nhiều lớp vật liệu tạo thành một lớp mái dày khoảng 30 cm. Lớp vật liệu dày này góp phần làm chậm quá trình truyền nhiệt từ bên ngoài xuống không gian bên trong.

Hệ thống vì kèo gỗ của cung điện cũng tạo ra khoảng không giữa mái và phòng ở. Khoảng không khí này khiến nhiệt bên ngoài không truyền trực tiếp xuống gian phòng phía dưới. Khi mùa hè đến, Nội vụ phủ nhà Thanh còn cho dựng những mái che mùa hè trong sân của hậu cung. Chúng thường được làm từ thân cây, tre, gỗ và chiếu lau.

Những mái che này có thể phủ một phần hoặc gần toàn bộ sân. Chúng giúp ngăn ánh nắng trực tiếp nhưng vẫn được bố trí các khoảng hở để lấy sáng và thông gió. Đây là biện pháp làm mát hoàn toàn dựa trên bóng râm và luồng không khí tự nhiên.

Kho băng khổng lồ phục vụ mùa hè

Một trong những cách giải nhiệt đáng chú ý nhất trong Tử Cấm Thành là tích trữ băng từ mùa đông để dùng vào mùa hè. Theo các tài liệu nghiên cứu, Tử Cấm Thành từng có 5 kho băng với tổng khả năng chứa gần 30.000 khối băng.

Sau Đông chí, khi nhiệt độ xuống thấp, người ta khai thác băng từ hào nước quanh hoàng cung hoặc các hồ ở khu vực Bắc Hải, Trung Hải và Nam Hải. Băng được cắt thành những khối có kích thước tương đối đồng đều rồi vận chuyển vào kho.

Các kho băng được thiết kế đặc biệt để giữ lạnh. Tường rất dày, cửa nhỏ và phần lớn không có cửa sổ. Một số kho nằm một phần dưới mặt đất để hạn chế nhiệt từ bên ngoài.

Bốn kho băng còn lại gần Long Tông Môn trong Tử Cấm Thành có thể chứa hơn 5.000 khối băng mỗi kho. Băng được giữ suốt mùa đông và mùa xuân. Đến mùa hè, người ta mới mở kho lấy ra để phục vụ hoàng cung. Băng không chỉ dùng để làm mát phòng mà còn phục vụ việc bảo quản thức ăn, làm lạnh trái cây, đồ uống và các thực phẩm dùng trong cung đình.

Trong phòng, băng có thể được đặt vào những thùng chứa chuyên dụng. Một số thùng có lớp kim loại bên trong để giữ lạnh tốt hơn. Khi băng tan, nhiệt lượng trong phòng bị hấp thụ, giúp khu vực xung quanh mát hơn.

Hoàng đế rời Bắc Kinh để tránh nóng

Ngoài các biện pháp làm mát trong cung, hoàng đế nhà Thanh còn có một lựa chọn khác: rời Bắc Kinh vào mùa hè. Nổi tiếng nhất là Sơn trang Thừa Đức ở tỉnh Hà Bắc, được xây dựng từ đầu thế kỷ XVIII và tiếp tục hoàn thiện trong nhiều thập niên.

Đây là một quần thể rộng lớn gồm cung điện, hồ nước, vườn cây, đồng cỏ, rừng và nhiều công trình tôn giáo. Các hoàng đế nhà Thanh, đặc biệt là Khang Hy và Càn Long, thường đến đây vào mùa hè và mùa thu.

Tuy nhiên, Sơn trang Thừa Đức không đơn thuần là nơi nghỉ dưỡng tránh nóng. Trong thời gian ở đây, hoàng đế vẫn xử lý công việc triều chính, quân sự, tiếp các thủ lĩnh dân tộc và sứ thần. Vì vậy, có thể coi Thừa Đức vừa là hành cung mùa hè, vừa là một trung tâm chính trị quan trọng của triều Thanh trong một số thời điểm.

×