Nhà báo Lê Quốc Minh: Báo chí cách mạng phải giữ được giá trị cốt lõi và tạo niềm tin mới

Báo chí cách mạng: Đã đến lúc trở về giá trị cốt lõi

Nhìn lại hành trình 100 năm báo chí cách mạng Việt Nam, theo ông, giá trị cốt lõi nào cần phải giữ vững trong bối cảnh hiện nay?

-Nhìn lại chặng đường 100 năm của báo chí cách mạng Việt Nam, chúng ta có thể tự hào với những thành tựu to lớn đã đạt được – từ vai trò định hướng dư luận, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đến việc xây dựng lòng tin và sự đồng thuận trong xã hội. Tuy nhiên, trong khoảng 5–10 năm trở lại đây, có thể thấy một sự sao nhãng rõ ràng với những giá trị cốt lõi ấy. Không phải vì các cơ quan báo chí không muốn giữ vững tinh thần cách mạng, mà bởi vì trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt, họ buộc phải thích nghi để tồn tại – tìm mọi cách để “mưu sinh”, để đảm bảo đời sống cho đội ngũ cán bộ, phóng viên, biên tập viên…

Việc tìm kiếm nguồn lực, tự chủ tài chính là điều chính đáng, nhưng điều đáng lo ngại là trong hành trình ấy, có lúc, có nơi, chúng ta đã lơi lỏng những giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng. Đó là bản lĩnh chính trị vững vàng, là vai trò dẫn dắt dư luận xã hội, là sứ mệnh “đưa ánh sáng đến mọi miền Tổ quốc” bằng những thông tin chính xác, chính thống.

Nếu như trước kia, báo chí nói gì, nhân dân tin theo, thì giờ đây, trong một thế giới đầy ắp thông tin, điều đó không còn là chân lý tuyệt đối. Nhiều thông tin dù đúng đắn vẫn có thể bị hoài nghi, thậm chí bị bóp méo và xuyên tạc. Một phần nội dung chúng ta dày công sản xuất có thể rơi vào khoảng trống – không tiếp cận được độc giả, hoặc bị “nhấn chìm” trong vô vàn luồng tin “rác”.

Đây là một thách thức lớn với báo chí chính thống, và cũng là lúc chúng ta phải trở về với những điều căn cốt nhất: giữ vững bản lĩnh, nâng cao chất lượng nội dung, đổi mới cách tiếp cận để khôi phục và củng cố niềm tin nơi bạn đọc. Bởi niềm tin – dù ở bất kỳ thời đại nào – vẫn luôn là tài sản quý giá nhất của báo chí cách mạng.

Ông từng nói rằng đại dịch Covid-19 là “chất xúc tác đặc biệt” cho chuyển đổi số báo chí. Ông có thể nói rõ hơn về điều đó?

-Trước đại dịch, dù chúng tôi đã nhiều lần cảnh báo, kêu gọi các cơ quan báo chí đẩy mạnh chuyển đổi, nhưng sự chuyển động vẫn rất chậm. Nhiều đơn vị vẫn tự tin rằng mình là báo chí chính thống, đăng tải những nội dung đúng đắn, nên không cần quá lo lắng với trào lưu công nghệ.

"Một thế kỷ báo chí cách mạng Việt Nam đã trôi qua, với biết bao vinh quang và thử thách. Thế hệ chúng ta có thể không làm lại được lịch sử, nhưng hoàn toàn có thể viết tiếp một chương mới - can đảm hơn, sâu sắc hơn và sáng tạo hơn. Tôi tin, báo chí Việt Nam vẫn sẽ là ngọn đuốc soi đường - nếu chúng ta không ngừng thắp lên ngọn lửa ấy mỗi ngày”.
Nhà báo Lê Quốc Minh

Nhưng khi Covid-19 ập đến, chỉ trong vòng vài tháng, những điều tưởng như bất khả thi trong 3, 5 hay 7 năm trước bỗng trở nên khả thi một cách ngoạn mục. Các toà soạn buộc phải vận hành online, từ sản xuất tin bài cho đến phát hành. Những nội dung một chiều, đơn sắc trước kia đã được thay thế bằng những sản phẩm báo chí đa chiều, sinh động hơn – biết kể chuyện, phân tích, phản biện và thuyết phục.

Đặc biệt, báo chí trong đại dịch đã chuyển vai từ “người truyền đạt mệnh lệnh” sang “người lắng nghe và phản ánh nguyện vọng nhân dân”. Chính tiếng nói từ cơ sở, từ người dân, đã giúp lãnh đạo có những quyết sách sát thực tiễn và kịp thời hơn.

Viết tiếp chương mới – can đảm hơn, sâu sắc hơn và sáng tạo hơn

Báo chí hiện đang chịu sức ép rất lớn từ mạng xã hội và các nền tảng công nghệ. Theo ông, làm sao để báo chí tiếp tục tạo niềm tin và vị thế trong xã hội?

-Có một nghịch lý đang diễn ra: người dùng nghĩ rằng lên mạng xã hội là biết được mọi thứ, nhưng thực tế phần lớn thông tin trên đó lại bắt nguồn từ báo chí. Trớ trêu thay, nhiều cơ quan báo chí lại đang chạy theo những nội dung giật gân để “câu view”, trong khi giá trị thu về không hề tương xứng.

Mối quan hệ giữa báo chí và mạng xã hội từng được ví như “friend and enemy” – vừa bạn, vừa thù. Nhưng đến thời điểm này, chúng tôi khẳng định: mạng xã hội không còn là “bạn” nữa. Các nền tảng như Meta, Google đã có đủ người dùng và sẵn sàng quay lưng với báo chí. Nếu chúng ta vẫn tiếp tục cung cấp dữ liệu cho họ mà không có cơ chế chia sẻ lợi nhuận rõ ràng, đó là một sai lầm nghiêm trọng.

Một trong những vấn đề nhức nhối nhất hiện nay với báo chí không chỉ là sự cạnh tranh về lượng độc giả, mà là câu chuyện về bản quyền nội dung – đặc biệt trong bối cảnh các nền tảng công nghệ lớn và trí tuệ nhân tạo đang phát triển với tốc độ chóng mặt. Chúng ta đều thấy rõ, nội dung báo chí chính thống đang bị khai thác ồ ạt để huấn luyện các hệ thống AI như ChatGPT, mà không hề có một cơ chế chia sẻ lợi nhuận hay ghi nhận quyền sở hữu rõ ràng cho các tòa soạn.

Thực tế, khoảng 30% dữ liệu huấn luyện các mô hình AI hiện nay đến từ các nội dung báo chí. Những gì chúng ta dày công sản xuất – tin tức, phân tích, điều tra, phóng sự – đang góp phần định hình năng lực hiểu biết của AI. Nhưng đổi lại, báo chí lại không được trả bất cứ đồng nào. Điều này không công bằng, và nếu không có biện pháp xử lý, sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho toàn bộ ngành báo chí toàn cầu.

Tôi cho rằng, đây không còn là chuyện riêng lẻ của từng tờ báo hay từng quốc gia nữa, mà là một cuộc chiến toàn cầu. Chúng ta cần tiếng nói chung, cần sự liên minh giữa các cơ quan báo chí, giữa các hiệp hội nghề nghiệp để yêu cầu những ông lớn công nghệ như Google, Meta, OpenAI phải trả phí sử dụng nội dung, hoặc ít nhất phải có sự chia sẻ doanh thu công bằng. Chúng ta cần nhìn nhận nội dung báo chí không chỉ là thông tin, mà là tài sản trí tuệ. Và như mọi tài sản trí tuệ khác, nó cần được bảo vệ, được định giá và được trả công xứng đáng.

Ông có gửi gắm gì đến đội ngũ báo chí Việt Nam hôm nay?

-Như tôi đã nói ở trên, để xây dựng niềm tin, báo chí phải quay trở lại với sứ mệnh cốt lõi: trung thực, phản biện, định hướng và sáng tạo. Chúng ta không thể tiếp tục làm báo như những năm 2000. Mỗi phóng viên, biên tập viên hôm nay không chỉ là người đưa tin mà còn phải là người dẫn dắt, người lắng nghe, người kết nối và người truyền cảm hứng.

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà báo chí không còn là kênh thông tin duy nhất. Sự bùng nổ của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng công nghệ mới đã khiến báo chí chịu áp lực chưa từng có. Nhưng chính trong áp lực ấy, chúng ta càng phải trở về với giá trị gốc rễ: trung thực, chính xác, nhân văn và phục vụ lợi ích cộng đồng.

Báo chí không thể sống nếu chỉ làm nội dung để “được xem”. Chúng ta phải làm báo để “được tin” – mà muốn được tin, thì phải đáng tin. Phải dấn thân vào những vấn đề gai góc, phải dũng cảm phản biện nhưng luôn có tinh thần xây dựng. Phải hiện diện ở những nơi cần tiếng nói nhất – không chỉ đưa tin mà còn kiến tạo giải pháp.

Làm báo trong kỷ nguyên mới đòi hỏi kỹ năng mới, công cụ mới – nhưng hơn hết là tinh thần mới. Một thế kỷ báo chí cách mạng Việt Nam đã trôi qua, với biết bao vinh quang và thử thách. Thế hệ chúng ta có thể không làm lại được lịch sử, nhưng hoàn toàn có thể viết tiếp một chương mới – can đảm hơn, sâu sắc hơn và sáng tạo hơn.

Xin cảm ơn ông!

×