Nhà báo Vương Tâm: "Lương tâm là giải thưởng lớn nhất của người làm báo"

Có hẹn với nhà báo, nhà thơ Vương Tâm vào một chiều tháng 6 oi ả, tôi ngỡ ngàng đan xen ngưỡng mộ khi lần đầu bước vào không gian ngập tràn “kỷ vật” trong ngôi nhà của gia đình ông ở ngõ nhỏ Linh Quang (Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội). Từ tầng 2 lên tầng 3 đều lưu dấu hàng trăm chuyến rong ruổi của ông khắp mọi vùng quê với bộ sưu tập gần 500 chiếc ấm trà đủ kiểu dáng từ "tí hon" đến "cực đại", "độc - lạ"... Mọi ngóc ngách trong tổ ấm của nhà báo gốc Hà thành đều có những món đồ hoài cổ được bài trí tinh tế, bắt mắt. Trên chiếc bàn làm việc của ông là hai tập sách vừa ra mắt trong năm nay gồm: Tập ký chân dung “Rượu hay người kể chuyện” và bút ký “Mắt nắng trong rừng lê” nằm cạnh những trang báo có bài viết của ông còn thơm mùi mực mới ngay trong tháng tôn vinh những người làm báo.

Nhấp ngụm trà thơm, đọng lại dư vị ngọt hậu miên man, tôi bỗng nhận ra một sự trùng hợp đầy thú vị khi tên mình vinh dự được ghép cạnh tên ông sẽ tạo thành hai chữ ý nghĩa: “Lương Tâm” - thước đo gốc rễ của đạo đức nhân sinh, và cũng là lẽ sống của những ai chọn nghề cầm bút. Sự ngẫu nhiên ấy khiến cả tác giả bài thơ nổi tiếng “Phôn cho anh” và người viết cùng bật cười, khơi dòng cho những chuyện nghề, chuyện đời tuôn chảy.

Điều đặc biệt phía sau những trang viết sục sôi thế sự là một khoảng bình yên khi chuyện tình xuất phát từ rung động chân thật của nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “bóng hồng” bí ẩn chưa từng xuất hiện trên truyền thông, nay lần đầu tiên được bậc tiền bối mở lòng bộc bạch độc quyền với độc giả Báo Dân Việt. Đây cũng như nét cọ cuối cùng hoàn thiện chân dung về một đời cầm bút chở đầy duyên nợ của ông.

Là một trong những “nhân chứng sống” chứng kiến đất nước chuyển mình từ những năm đầu Đổi mới (1986), ông lý giải thế nào về sức mạnh làm rung chuyển dư luận của những tác phẩm báo chí kinh điển lúc bấy giờ?

- Giai đoạn 1985 - 1986 là thời kỳ đất nước đối mặt với muôn vàn khó khăn. Đồng tiền xuống giá, mọi mặt đời sống và nền kinh tế đòi hỏi một sự trỗi dậy, "cựa quậy" để thoát khỏi sự ngột ngạt. Trong bối cảnh ấy, khi cuộc sống tự thân phải gắng gượng chống chọi với bất cập, các nhà báo đã xuất hiện một tinh thần “muốn đồng hành cùng dân tộc”. Những bài phóng sự sắc sảo ra đời để bảo vệ, vực dậy cuộc sống của người lao động, đồng thời thẳng thắn lên án cách quản lý kinh tế lạc hậu, chậm tiến so với đòi hỏi của thực tiễn.

Trong những tháng năm đầu Đổi mới, con người khao khát vươn lên nhưng quan điểm cũ còn rất nặng nề. Nhiều người tìm tòi cái mới nhưng vô tình lại vướng vào vòng lao lý, bị bắt bớ. Nhìn nhận câu chuyện theo hướng tích cực lúc đó không hề dễ dàng, bởi những phát hiện đổi mới thường bị ngăn chặn bởi sự tiêu cực trong quản lý. Đó là thực tế lịch sử.

Tôi nhớ chuyện những hợp tác xã muốn tìm nguồn nguyên liệu đúc đồng phải đi mua chui, nửa đêm mới dám chuyển hàng về vì thời đó còn cảnh "ngăn sông cấm chợ". Sự kìm nén của cơ chế bao cấp cũ đã gây ra biết bao hệ lụy, bi kịch phức tạp cho người lao động.

Chính trong sự bức bối đó, báo Văn Nghệ đã "phát hỏa" đầu tiên, khai thông cho một dòng phóng sự phản biện mạnh mẽ bằng bản lĩnh kiên cường của người cầm bút. Hàng loạt tác phẩm chấn động dư luận ra đời như: Thủ tục làm người còn sống (Minh Chuyên); Cái đêm hôm ấy… đêm gì? (Phùng Gia Lộc); Người đàn bà quỳ (Trần Khắc); Con đường chảy máu (Trần Quang Quý); Tiếng đất, Đêm trắng (Hoàng Hữu Các)...

Đặc biệt, loạt bài của nhà văn Trần Huy Quang, nổi bật là hai phóng sự “Câu chuyện về ông vua lốp” và “Lời khai của bị can” đã khuấy động giai đoạn đầu của cuộc đổi mới kinh tế. Sự dũng cảm của Trần Huy Quang ở chỗ ông dám đơn độc đi sâu vào những mối quan hệ rắc rối, phức tạp giữa bộ máy quản lý và người lao động. Phóng sự điều tra của ông Quang độc đáo, mang tính phân tích tâm lý sâu sắc, chạm đến những trăn trở, bế tắc của người lao động trước làn sóng kinh tế thị trường sơ khai.

Không ngại “phanh phui” tiêu cực trên mặt báo, phát hiện và bảo vệ những nhân tố "vượt rào" lúc đó, những người cầm bút đã phải trả giá, đối mặt với hệ lụy cụ thể ra sao, thưa ông?

 - Có thể coi đây là giai đoạn “kích hoạt” của cuộc sống, khi sự đổi mới đẩy dòng văn học, thể loại phóng sự và sân khấu phát triển mạnh mẽ để đấu tranh bảo vệ cái mới. Không chỉ có báo chí, sân khấu thời kỳ đó cũng sôi động như thế, tiêu biểu là các vở kịch của Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta” được người ta sẵn sàng xếp hàng mua vé suốt mấy ngày liền. Ngoài báo Văn Nghệ, báo Lao Động và nhiều tờ báo khác cũng có những cây bút xông xáo, mang lại một luồng sinh khí rất tươi mới cho xã hội.

Nhưng chính vì dấn thân vào bầu không khí sục sôi ấy, các nhà văn, nhà báo buộc phải vô cùng dũng cảm bởi họ đối mặt với nguy cơ bị trả thù, bắt bớ hoặc bị đưa vào diện nghi vấn. Nhiều người phải khéo léo né tránh áp lực pháp lý để bảo vệ bằng được bài viết của mình.

Như nhà văn Phùng Gia Lộc, sau khi viết bài “Cái đêm hôm ấy... đêm gì?” kể về bi kịch thu thuế sản vật ở quê nhà, đã không thể sống yên ổn. Ông bị các thế lực tiêu cực “gây sự”, đe dọa đến mức phải rời quê hương Thanh Hóa. Hay bên Truyền hình cũng có những phóng viên đi quay phóng sự chống tiêu cực và bị phe đối thủ “trả đũa”. Tôi nhớ có vụ việc cả hai vợ chồng đều làm báo, người chồng đã bị một tai nạn đầy nghi vấn trên đường đi tác nghiệp. Phía sau luồng sinh khí đổi mới ấy là cả một giai đoạn lịch sử đầy cam go, đánh đổi bằng sự an nguy của người cầm bút mà nước nhà không thể nào quên.

Dấn thân thực hiện đề tài gai góc đồng nghĩa với việc chấp nhận hiểm nguy. Theo ông, người làm báo cần chuẩn bị tâm thế ra sao để vừa bảo vệ được sự thật, vừa bảo vệ được chính mình?

- Người làm báo phải hình dung và dự đoán trước phản ứng của xã hội sau khi bài viết ra đời. Thời xưa, phóng sự của Vũ Trọng Phụng có thể viết để phản ánh hiện thực nhưng ít đụng chạm. Nhưng báo chí từ thời Đổi mới cho đến ngày nay đụng chạm trực tiếp đến vấn đề quản lý, thể chế và luật pháp, nên người cầm bút phải luôn có ý thức đón nhận những hệ quả từ trang viết của mình.

Tôi nghĩ rằng, khi Trần Huy Quang đặt bút viết, ông ấy biết chắc chắn sẽ gây chấn động vì bản thân đang bảo vệ sự thật, bảo vệ những nỗi oan khuất. Đã chấp nhận đụng chạm thì phải sẵn sàng tâm thế đón nhận khó khăn. Bạn bè tôi ở báo Hà Nội Mới trước đây cũng thế. Họ biết trước sẽ gặp trắc trở; khi “bão táp” ập đến, người viết chỉ bất ngờ về thời điểm và không thể lường hết sự dữ dội của cuộc sống, chứ tâm lý đã vững vàng. Đó là điều phải lường trước và tất nhiên phải biết cách bảo vệ mình. Nhiều nhà báo trẻ hiện nay còn non yếu kinh nghiệm, khi đi tác nghiệp, không ai ngờ được những tai nạn hay sự “trả đũa” có thể xảy ra.

Dấn thân vào nghề này là chấp nhận một sự nghiệp mà người ta nói, nếu tạo nghiệp thì bản thân phải đón nhận nghiệp quả. Dù đây là nghiệp lành, nhưng cuộc đời đôi khi tạo ra những biến cố khốc liệt. Những người đứng lên bảo vệ bài báo chống tiêu cực đều là những người rất dũng cảm. 

Nhìn lại, giai đoạn từ năm 1986 - 1996 là mười năm vô cùng sôi nổi của làng báo chí đổi mới trong mặt trận chống tiêu cực, trước khi lắng dần từ sau năm 2000. Đó là thời kỳ cực thịnh, đánh dấu bước ngoặt lớn khi người làm báo dám dũng cảm bảo vệ những số phận thiệt thòi, bị đè nén bởi cả yếu tố khách quan lẫn sự áp đặt chủ quan của con người. Nhà báo những năm tháng ấy thực sự là những người tiên phong.

Từng giữ cương vị Trưởng ban phụ trách tờ Hà Nội Mới Cuối tuần có quyền đăng hay dừng một đề tài gai góc, vậy có khi nào nhà báo Vương Tâm đứng giữa những lằn ranh cám dỗ về vật chất, hoặc chịu áp lực từ các thế lực tiêu cực? Ông và tòa soạn ngày ấy đã vượt qua thử thách đó ra sao?

- Thử thách đó là tất yếu của cuộc sống. Những năm cuối thập niên 90, cả nước chỉ có khoảng 10 đến 15 tờ báo lớn như Nhân Dân, Quận đội nhân dân, Công an nhân dân, Văn nghệ, Tiền Phong, Phụ Nữ, Hà Nội Mới... Khi hoạt động chống tiêu cực rộ lên, cuộc vật lộn giữa nhà báo với thực tế diễn ra rất gay gắt. Có người sa ngã vào vòng lao lý, nhưng cũng có những người kiên quyết từ chối để dũng cảm đấu tranh. Hay một trường hợp khác, một đồng nghiệp sau khi viết được hai bài phanh phui ổ nhóm nghiện hút, buôn bán thuốc phiện thì bất ngờ bị trả thù. Nhà báo đó bị đánh đến mức phải cấp cứu, tràn dịch màng phổi, nằm viện điều trị mấy tháng trời, bước ra viện sức khỏe suy kiệt. Những câu chuyện ấy vừa là bài học, vừa là áp lực, nhưng cũng là động lực để chúng tôi dấn thân thực hiện phóng sự điều tra, phanh phui mặt tối ra ánh sáng.

Khoảng năm 1995 - 1996, tờ Hà Nội Mới Cuối tuần nhận được đơn thư của người dân dưới Sóc Sơn - nơi này còn xa xôi lắm ở thời điểm đó. Có đối tượng thuê lại trạm điện của nhà nước rồi tự ý bán lại cho dân với giá cao để ăn chênh lệch. Tôi cử phóng viên xuống địa bàn. Nhưng phóng viên vừa ký giấy giới thiệu xong, thông tin bị rò rỉ và công việc bị cản trở. Thậm chí, có người còn cảnh báo thẳng với tôi: “Ông cho người đi viết chưa chắc đã được in đâu”.

Muốn chống tiêu cực không phải dễ, họ có thế lực để chặn từ trên xuống. Cách cản trở của họ tinh vi và có chiều sâu khiến nhà báo nhiều khi bất lực, tạo nên một sự bức bối rất lớn cho người làm báo muốn bảo vệ cái thiện.

Đó là chưa kể những hình thức mua chuộc, "bẫy" nhà báo diễn ra đầy rẫy phức tạp. Có những người muốn nhà báo tuyên truyền xóa mờ tiêu cực cho một xí nghiệp, họ mang quà đến. Ban đầu chỉ là giao tiếp để dần dà là những câu chuyện tiêu cực phía sau những con chữ. Thậm chí, có nhà báo nắm được chứng cứ lại xuống "tính sổ", “gợi ý” nhận tiền để im lặng rồi vướng vào vòng lao lý. Một người bạn của tôi đã bị bắt tại chỗ khi đối phương bố trí trận địa giao tiền.

Riêng tôi, những vụ chống tiêu cực lớn thì không nhiều, nhưng việc bị "gợi ý chuyện nọ chuyện kia" để ngăn cản thì có. Thậm chí, người ta muốn “bao sân”, nhưng mình phải thật tỉnh táo.

Chính vì thế, tôi càng trân quý những người như ông Trần Huy Quang - viết bằng lương tâm, bằng nỗi đau trước cuộc sống đầy oan khuất. Những năm tháng đó nghèo lắm, suốt ngày phải đi xếp hàng. Trong cảnh nghèo ấy, người ta chỉ cần nhử ra một chút vật chất là có thể mua chuộc được nhà báo. Nhưng những người như ông Quang không chấp nhận, mà dũng cảm bảo vệ quan điểm đến cùng.

Cái khó và nỗi buồn lúc đó là tòa soạn có đồng hành và dám đăng bài hay không. Nếu người quản lý không đứng cùng “chiến tuyến” thì đành chịu. Thời điểm đó, báo Văn Nghệ nổi bật lên vì là cơ quan của Hội Nhà văn, nơi phát huy được cá tính, bản năng chiến đấu và sự trỗi dậy của người cầm bút để in liên tục hàng loạt bài phóng sự gai góc suốt nhiều năm trời, tạo nên những “cơn địa chấn” trong xã hội.

Theo ông, giá trị cốt lõi nào đã giúp những thiên phóng sự của “đêm trước” Đổi mới cho đến nay vẫn giữ nguyên được độ "nóng" bền bỉ theo năm tháng?

- Sức sống lâu bền của các tác phẩm thời kỳ này bởi nhân vật có tính điển hình cao. Khi viết, các nhà văn đã đi sâu phân tích tâm lý, hoàn cảnh thực tế và sự phấn đấu của người lao động bị oan khuất trong cuộc sống. Họ đã khái quát hóa được số phận cá nhân thành một quy luật vận động của xã hội.

Tính điển hình đó vẫn đúng với cuộc sống đương đại. Những mâu thuẫn về giá - lương - tiền, về quy hoạch, sản xuất hay sự độc quyền vẫn đang tồn tại. Con người luôn khát khao vươn lên, nhưng nếu đối chiếu với những luật lệ xơ cứng, đôi khi họ lại vô tình vướng mắc. Đọc lại tác phẩm của Trần Huy Quang, Phùng Gia Lộc và các tác giả thời kỳ đầu Đổi mới, chúng ta vẫn thấy sôi nổi, hồi hộp và hấp dẫn vì những "hình bóng cũ", tính nhân văn ấy hiện nay vẫn hiện hữu. 

Chuyện có thể đã cũ, nhưng thân phận con người trong đó mang tính khái quát cao. Thậm chí, những câu chuyện bây giờ nếu viết còn gay cấn hơn nữa khi người lao động cả chân tay lẫn trí óc muốn bảo vệ một quan điểm, một đường hướng đổi mới tiến bộ nhưng vẫn luôn bị các thế lực khác cản đường. Các tác phẩm chống tiêu cực sống mãi vì chúng cắm rễ vào nền tảng tính nhân bản, nói đúng vấn đề cần thiết mà xã hội mọi thời kỳ đều cần soi chiếu.

Ngày nay thế hệ người làm báo trẻ với công nghệ phát triển, đa phương tiện, hình thức bài viết trình bày bắt mắt hơn. Nhưng nếu đặt hai tác phẩm báo chí cách đây 40 năm và hiện tại cạnh nhau, dường như chúng tôi vẫn thiếu cái "chất văn" nặng đô ấy của thế hệ đi trước thì phải…?

- Trong nghề báo có sự phân định rõ ràng, người viết có thể là một nhà báo viết tin tức thông thường, nhưng để trở thành một "tác giả báo chí" thì lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Tôi cho rằng, Trần Huy Quang chính là một tác giả báo chí thực thụ. Điều đó có nghĩa là mỗi bài báo của ông là một tác phẩm nghệ thuật, chứ không dừng lại ở một bài phản ánh hay mô tả sự kiện chống tiêu cực bình thường. Trường hợp người viết chỉ chạy theo sự kiện, quyết liệt chống tiêu cực nhưng không dựng lên được số phận nhân vật, không làm nổi bật được hoàn cảnh điển hình của xã hội thì tác phẩm sẽ nhanh chóng bị quên lãng. Việc biến cái cụ thể thành cái điển hình mang tính khái quát cao chính là điều một tác giả báo chí cần có.

Hiện nay, báo chí có những tác giả làm được điều này, ví dụ như Đỗ Doãn Hoàng - tác giả phóng sự có tài phân tích xã hội. Dù viết về những sự kiện cụ thể như chặt, phá rừng, nhưng anh ấy đã tạo ra một không gian mang tính điển hình cho cả một vấn nạn.

Nhân chuyện nói về tác giả báo chí, tôi được biết tác phẩm “Hồn nhà hay xác phố” (năm 2009) của nhà báo Vương Tâm viết về những mâu thuẫn trong bảo tồn phố cổ Hà Nội từng gây tranh luận dữ dội ở vòng chung khảo một cuộc thi vì tính “chiến đấu” cao. Chuyện "bếp núc" đằng sau giải thưởng năm đó đã diễn ra như thế nào, thưa ông?

- Khi viết về Hà Nội, tôi không chọn cách ca ngợi một chiều mà viết rạch ròi những mặt chưa làm được của thành phố trong công tác quản lý, đặc biệt là việc bảo tồn khu phố cổ. Người ta loay hoay bàn bạc, mất phương hướng trong việc gìn giữ màu sắc rêu phong lịch sử. Các dự án cứ tiêu tiền hết năm này qua năm khác, hội thảo liên miên nhưng phố cổ vẫn nguyên sự bề bộn, chật chội và bế tắc. Từ thực tế nhức nhối đó thôi thúc tôi viết “Hồn nhà hay xác phố”.

Tác phẩm lập tức gây tranh luận gay gắt khi lọt vào vòng chung khảo vì lối viết thẳng thắn, lên án sự thờ ơ. Thậm chí, có ý kiến không muốn trao giải Nhất cho bài phóng sự mang tính phản biện mạnh mẽ này. Nhưng Ban chung khảo lúc đó có sự quyết tâm lớn. Tôi nhớ mãi nhà văn Nguyễn Khắc Phục, Trưởng ban chung khảo năm đó, đã gọi điện cho tôi bảo: “Ông viết ác quá!”, nhưng ông ấy khẳng định vẫn phải trao giải Nhất vì tôi viết thật và viết đúng.

Đến tận bây giờ nhìn lại, tôi cho rằng mâu thuẫn trong quản lý đô thị và bảo tồn văn hóa vẫn chưa được giải quyết triệt để. Báo chí vạch ra những điều chưa làm được không phải để phá hoại, mà là để tư vấn, góp ý một giải pháp cần thiết cho sự phát triển lâu dài của xã hội.

Bên cạnh một nhà báo sắc sảo, công chúng còn biết đến ông là một nhà thơ tài hoa. Cơ duyên nào đã đưa một kỹ sư Bách khoa, cán bộ ngành khí tượng chuyển hướng sang con đường văn chương – báo chí đầy dấn thân này?

- Từ khi học lớp 5, tôi đã có thơ in trên báo Thiếu niên Tiền phong và ấp ủ ước mơ trở thành một nhà văn như Maxim Gorky. Sau này tốt nghiệp Đại học Bách Khoa Hà Nội và về làm việc ở Tổng cục Khí tượng Thủy văn, tôi được phân công phụ trách công tác thi đua, tuyên truyền. Bản chất công việc này gần như là làm báo chí cho ngành. Với niềm đam mê và nền tảng tích lũy theo năm tháng, tôi bắt đầu cộng tác với các báo, in thơ, viết truyện ngắn.

Đến giai đoạn năm 1987 - 1988, tôi chính thức chuyển hẳn sang báo Hà Nội Mới. Không khí thời ấy tạo cho những người viết một khí thế và sự háo hức làm nghề mang tính "hiệp sĩ" - tức là dũng cảm chiến đấu bằng ngòi bút và con chữ, chứ không chỉ là say mê văn thơ lãng mạn thuần túy. Từ bước ngoặt đó, tôi chính thức dấn thân vào sự nghiệp báo chí chuyên nghiệp, vừa làm báo, vừa sáng tác.

Nhiều người nói rằng: “Lòng người còn khó đoán hơn cả thời tiết”. Quan điểm của ông thế nào?

- Trong ngành khí tượng, thời tiết vận hành theo quy luật vũ trụ và trái đất. Khi muốn dự báo thời tiết, đồng nghiệp trước đây của tôi từng phải ghi chép số liệu liên tục từng phút, từng giờ về tốc độ gió, hướng gió, nhiệt độ, năng lượng mặt trời, tâm bão... Bây giờ người ta làm dự báo bằng vệ tinh hiện đại hơn, nhưng bản chất thời tiết đều có quy luật rõ ràng.

Nhưng con người thì phức tạp hơn thời tiết rất nhiều, không thể hình dung hay biết trước một cách dễ dàng. Chúng ta có thể hiểu tính cách của một con người, nhưng cuộc sống muôn màu và rất dễ bị lay chuyển bởi sự nể nang, ái ngại. Đặc biệt, sức mạnh của đồng tiền có khả năng chi phối khủng khiếp, dễ làm tha hóa bản chất con người.

Tôi biết có nhà báo bình thường ăn nói rất đạo mạo, tỏ ra khuôn thước, bề trên, tưởng như bản lĩnh lắm. Nhưng bất ngờ tòa soạn nhận được tin ông ta bị bắt quả tang khi đang nhận tiền hối lộ. Nhìn bề ngoài không thể nào lường hết được.

Chính từ những trải nghiệm thực tế đau lòng đó, tôi đã viết tiểu thuyết "Máu đất". Câu chuyện phản ánh thực tế khi anh em ruột thịt kiện tụng nhau, bà con chòm xóm chà đạp lẫn nhau vì tranh chấp đất đai. Bình thường họ đều là những người có học, cư xử rất nhân văn, nhưng khi đụng chạm đến quyền lợi lại hành xử cực kỳ tàn bạo. Con người đúng là phức tạp và khó lường hơn quy luật khí tượng là vì vậy.

Ở tuổi 80, đồng nghiệp của ông vẫn hài hước nói: “Nàng thơ chưa hẹn ngày buông tha Vương Tâm”. Đâu là “bóng hồng” khiến ông nặng lòng đưa vào thơ, nhưng luôn giữ kín trước truyền thông?

- Đây là một câu hỏi khá mạnh dạn của Báo Dân Việt và tôi cho rằng rất thú vị. Trước đây, một đài truyền hình từng làm chương trình về tôi nhưng họ chỉ tập trung vào chuyện sáng tác, chuyện chơi gốm hay văn hóa trà.

Với câu hỏi này, có một câu chuyện tôi nghĩ là có thể chia sẻ được. Đó là một kỷ niệm tình cờ nhưng cũng là một dấu ấn trong đời khi tôi từng đoạt giải Nhất cuộc thi Thơ tình của báo Văn Nghệ (2006 – 2007). Cuộc thi kéo dài hai năm, báo đã đăng ba chùm thơ của tôi, sau đó chọn lọc lại để trao giải cao nhất. Tôi được giải có lẽ vì trong những tác phẩm đó chứa đựng tình yêu thật. Không thể phủ nhận, chính những "hiện hình" và các bóng hồng ấy luôn xuất hiện để làm giàu cảm xúc cho tôi. Đó là câu chuyện của những năm tháng đã qua, của những cuộc tình không thành và cả những sự tiếc nuối. 

Đặc biệt, “Phôn cho anh” ra đời cách đây khoảng 30 năm, được in lần đầu trên báo Nhân Dân. Tác phẩm là tình cảm và kỷ niệm có thật của tôi với một “bóng hồng” mà tôi vô cùng ngưỡng mộ vào đầu thập niên 90, từng được dựng thành phim ca nhạc và có tới ba nhạc sĩ phổ nhạc.

Lúc đó, tôi đã có gia đình, nhưng tâm hồn lại bị xiêu lòng trước một vẻ đẹp hồn nhiên, đáng yêu mang đậm nét chân quê ngay giữa lòng phố cổ. Trong những cuộc gặp gỡ, tôi luôn bị ám ảnh bởi nét đẹp ấy, nhưng bản thân chỉ thầm yêu trộm nhớ. Ngày xưa, mỗi lần gặp nhau ở ngõ hay góc phố, trước khi ra về tôi thường chỉ tay lên tai làm ký hiệu, ý bảo là "Phôn cho anh" (gọi điện thoại cho anh).

Thời đó phải giấu, tránh ánh mắt của người già trong gia đình, nhất là bố của cô ấy. Năm tháng đó tuy đã trưởng thành, nhưng thế hệ chúng tôi khi yêu vẫn còn nguyên sự rụt rè, lo lắng, ngại ngùng rất trẻ con.

Mối duyên này không phải là kiểu duyên nợ đắm đuối, sâu sắc theo lối thông thường, mà là sự thầm thương trộm nhớ và được đáp lại bằng sự giao thoa về mặt cảm xúc. Giữa hai người đôi lúc hơi hoảng loạn không biết nên như thế nào. Vì thế, cả hai chỉ nhắn nhủ nhau qua điện thoại chứ không phải gặp gỡ để gần gũi như những cặp tình nhân.

“Phone” cho anh em nhé 

Dù chỉ một lời nhắn hỏi 

Hay nụ cười bối rối 

Thoảng qua...

“Phone” cho anh mặc nỗi chia xa 

Đừng ngại ngần điều ngăn cách…”

Riêng câu: “Phone cho anh dù chỉ nói không…” có nghĩa là, giả sử tôi có hỏi em: “Có yêu anh không?” thì dù chỉ để nói chữ "không", em cũng hãy nhấc máy lên. Giữa khoảng không gian mông lung và thơ mộng của vũ trụ tình yêu, cái cảm ý quan trọng ở chỗ:

“Em áp ngực để trái tim cất tiếng 

Khoảng thinh không ngàn cánh chim bay lượn 

Ríu rít bầu trời xanh

“Phone” cho anh, có thể em chẳng đành 

Thì cứ khóc thầm cùng tiếc nuối 

Tiếng tình yêu lại miên man thầm gọi 

Đập rung lên tín hiệu ban đầu…”

Sự thầm kín ấy tạo nên một không gian yêu thương và nỗi nhớ nhung da diết. Những người trong cuộc chọn cách lắng nghe nhau từ sâu thẳm trái tim chứ không cần ồn ào. Sau này cuộc đời có những bước ngoặt, tôi có viết thêm nhiều bài thơ tình khác, nhưng với tôi, "Phôn cho anh" vẫn là đỉnh cao của những cảm xúc chân thực nhất.

Người ta thường nói thi sĩ là những người "đa mang", cả đời mải miết đi tìm cái đẹp. Với ông, những rung động đã qua có ý nghĩa như thế nào trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình?

- Là một người sáng tác, tôi nghĩ việc thể hiện được những cảm xúc ấy sẽ giúp nâng cao năng lực nghệ thuật của mình, vì nó đòi hỏi một nội lực cảm xúc thật sự chứ không thể làm giả được.

Trong tình yêu có nhiều điều tinh tế, kín đáo và thực sự rất khó giãi bày. Với khoảng 10 tập thơ tôi đã xuất bản thì có đến 8 tập tập trung vào mảng thơ tình. Điều này đòi hỏi người viết phải có trải nghiệm. Và chất thơ ca, văn chương ấy giúp tôi có nội lực phong phú hơn khi khắc họa về những số phận, những con người tôi gặp trên đường đời để đưa vào những tác phẩm báo chí. Tôi coi đó là lợi thế rất lớn của mình.

Nhà báo Nguyễn Uyển (Nguyên Trưởng ban Công tác Hội - Hội Nhà báo Việt Nam; Nguyên TBT Báo Vĩnh Phú) từng nhấn mạnh với tôi: "Nghề báo là nghề nghiệp nghiệt ngã". Còn nhà báo Vương Tâm cảm nhận sự nghiệt ngã của nghề báo như thế nào từ những trải nghiệm, “vượt khó” khi làm nghề?

- Đối với những người làm báo có trách nhiệm và chuyên nghiệp, nghề này luôn luôn nghiệt ngã ở hai góc độ: Thứ nhất, nghiệt ngã vì bắt buộc phải trung thực. Nhà báo phải dũng cảm vượt qua khó khăn để bày tỏ sự thật, và sẵn sàng đón nhận những phản ứng trái chiều, những luồng dư luận mạnh mẽ từ xã hội.

Có lần tôi viết một bài phê bình ca sĩ Tuấn Vũ rất mạnh mẽ. Bài báo vừa lên lập tức bùng nổ phản ứng gay gắt, có tới hàng nghìn ý kiến vào chỉ trích tôi thậm tệ. Sau này, khi viết cuốn sách "Lạ lắm kiếp đam mê" khắc họa chân dung các nghệ sĩ hải ngoại, tôi thẳng thắn nhìn nhận lại rằng cách nhìn trước đây của mình có phần thiên kiến và cực đoan, nên bản thân phải thay đổi. Đó chính là sự nghiệt ngã của dư luận mà nhà báo phải đối mặt và sòng phẳng nhìn nhận lại chính mình.

Thứ hai là sự nghiệt ngã về mặt lao động và thực địa. Khi dấn thân khai thác một đề tài, nhà báo phải làm cực kỳ kỹ lưỡng, đi lại rất nhiều lần. Ngày xưa đi làm có chế độ công tác của tòa soạn, nhưng khi tôi về hưu rồi, muốn viết là phải tự lo hết từ tiền ăn ở đến phương tiện. Đó là sự vất vả, sự hy sinh. Cộng thêm vào đó, trên đường tác nghiệp không phải lúc nào cũng thuận lợi; sự cản trở, né tránh của nhân vật xảy ra như cơm bữa. Nghề này nghiệt ngã cả trong tư duy lẫn thực địa là như vậy.

Tôi từng ngã xe máy khi lên tận Hòa Bình để viết bài điều tra về vấn đề bảo tồn văn hóa cồng chiêng của người Mường. Một lần khác, tôi bị ngã xe khi đi sâu vào một bản vùng cao tại Phú Thọ. Lúc đó, tôi điều tra về những vùng đất có tiếng là "bản người đẹp" - nơi các đại gia thường tìm về để “săn vợ”. Tôi muốn tìm hiểu tận nơi thực trạng của những câu chuyện biến tướng kiểu "mua người đẹp", hay hiện tượng các hoa hậu bám theo đại gia. Nhiều người nói đó là thực tế đời sống chứ không phải tôi nói quá để xúc phạm ai.

Để điều tra, tôi đã chạy xe máy lên bản Văn Luông (huyện Tân Sơn, Phú Thọ cũ) cách Hà Nội khoảng 110km. Đến lúc quay về, tôi gặp tai nạn bị gãy xương đòn, phải băng bó cố định chặt bả vai. Dù vậy, tôi vẫn vừa dưỡng thương vừa viết bài.

Trong lúc viết, tôi phát hiện bài bị thiếu một tư liệu quan trọng. Đó là bức ảnh một cụ bà đã 80 tuổi ở bản nhưng nhìn vẫn rất đẹp. Đây là minh chứng khoa học cho phương pháp thực dưỡng của vùng đất này khi họ ăn rêu đá ra sao, uống nước suối thế nào và nghệ thuật nuôi nấng trẻ con để có nước da trắng ngần. Thiếu bức ảnh đó, bài viết sẽ mất đi sức thuyết phục.

Vậy là dù vết thương mới bó thuốc được nửa tháng, tôi vẫn chấp nhận chịu đau, tiếp tục chạy xe máy bằng một tay lên tận nơi chỉ để chụp bằng được bức ảnh ấy. Người ta nhìn thấy bảo: "Tại sao ông lại làm khổ cái thân thế?". Nhưng đó chính là sự nghiệt ngã của nghề. Trách nhiệm của người làm báo là không thể nói khơi khơi, phải có minh chứng và chi tiết cụ thể để tạo dựng niềm tin cho bạn đọc.

Đấy là tôi mới kể về tai nạn dọc đường, chưa nói đến những áp lực đến từ sự phản kháng của các thành phần tiêu cực bị mình đưa lên mặt báo. Cái nghiệt ngã này suy cho cùng chính là "lao động nghiệt ngã". Nghĩa là mình phải tận tình, hết lòng với nghề nghiệp, trách nhiệm đến cùng với từng dòng thông tin truyền tải đến độc giả.

Chứng kiến nhiều phóng viên trẻ thời nay ngồi phòng điều hòa, dùng AI (trí tuệ nhân tạo) viết báo thay vì dấn thân đến tận cơ sở xa xôi tác nghiệp. Điều này khiến ông thấy mừng hay thấy lo?

- Để phấn đấu trở thành một nhà báo có phong cách tác giả, người viết phải có trách nhiệm rất cao về thông tin và cảm xúc của mình. Đó phải là sự chân thật cả về cảm xúc, thông tin và trí tuệ. Nhà báo phải có nhận định, đánh giá mang phong cách riêng và ngôn ngữ thể hiện của chính mình. Những yếu tố đó mới tạo nên chân dung và cái thật của một người làm báo.

Nếu người viết không chịu dấn thân mà lại lạm dụng công nghệ thì rất đáng trách. Đặc biệt, không nên lạm dụng AI để làm báo vì như vậy sẽ đánh mất chính mình. Khi người viết không còn là chính mình thì làm sao gọi là nhà báo được?

Nhân ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6 cận kề, nhà báo, nhà thơ Vương Tâm - người không ngừng nghỉ ngay cả khi đã ở tuổi hưu trí muốn nhắn gửi điều gì đến các đồng nghiệp trẻ?

- 80 tuổi, tôi vẫn tiếp tục làm báo. Hằng tuần, tôi vẫn viết bài đều đặn không phải do ai giao khoán mà tự thân muốn cống hiến, muốn làm một điều gì đó theo thói quen lao động đã gắn bó cả đời. Ngày 21/6 chính là ngày nhắc nhở lại trách nhiệm của người cầm bút. 

Thái độ công dân của nhà báo là cực kỳ quan trọng. Nó khác hoàn toàn với khái niệm "nhà báo công chức" - những người làm việc hành chính văn phòng, ngồi một chỗ lấy tư liệu trên mạng rồi tổng hợp lại.

Để làm báo lâu dài, các bạn trẻ phải yêu nghề và say mê với nghề. Khi đã yêu nghề, người viết mới phát huy được các kỹ năng, khám phá tư liệu và tổ chức bài viết để tạo nên sự hấp dẫn. Phải phấn đấu làm sao để mỗi nhà báo là một tác giả sáng tạo ra văn phẩm của mình, chứ không chỉ là một người đưa tin. Khi đã là một tác giả, nhà báo sẽ truyền được cái thần, cái cảm của mình vào tác phẩm. Đó mới là chiều sâu của nghề báo.

Tôi biết làm báo thời nay có nhiều thiệt thòi, nhất là về mặt đời sống vật chất, nhuận bút có xu hướng thấp đi, nhiều tòa soạn đối mặt khó khăn. Nhưng tôi vẫn viết bằng sự đam mê thật sự và hoàn toàn không vụ lợi. Nếu quá cân nhắc, tính toán thiệt hơn thì sẽ làm mai một đi ý chí của người cầm bút. Tôi muốn đề cao tình yêu nghề, tình yêu cuộc sống và thái độ của một người công dân có trách nhiệm đối với xã hội. Lúc đó, nghề báo mới phát huy được tất cả sức mạnh của nó.

Xin cảm ơn nhà báo, nhà thơ Vương Tâm về cuộc trò chuyện!

TÁC PHẨM CHÍNH

Thơ: Đất rộng trời xanh (1980), Vòng luân hồi (1993), Vào hàng mặt nạ (1994), Phôn cho anh (1997), Hồn nhiên nỗi em (2000), Miền yêu thương (2003), Khúc lãng mạn cho tuổi hai mươi (2004), Cung buồn pha lê (2005), Folder Tình yêu (2006), Xúc xắc mặt người (2008), Quà tặng thời gian (2009), Trường ca Những nhịp cầu mùa thu (2009), Thơ chọn Vương Tâm (2020).

Truyện ngắn và Tiểu thuyết: Phù du (2000), Cuộc chia tay bất thành (2004), Máu đất (Tiểu thuyết - 2008, tái bản 2021), Mật mã đen (Tiểu thuyết - 2025), Em vẫn như ngày xưa (2023)...

Bút ký: Gió thổi khúc tình yêu (2013), Nước mắt thời gian (2016), Mắt Chăm và chùm nho (2017), Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân (2017), Miên man vùng biên ải (2019), Khắc khoải tiếng mõ bên sông (2020), Ai về bến Ô Lâu (2021), Con mắt qua kẽ tay (2022), Lạ lắm kiếp đam mê (2023), Phố thời gian và ô cửa gió (2025).

GIẢI THƯỞNG TIÊU BIỂU

Giải Thơ 5 năm lần thứ nhất Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội (1980 - 1985).
Giải Bút ký Báo Văn nghệ và Bộ Nông nghiệp (1987).
Giải Nhì cuộc thi Truyện ngắn Báo Người Hà Nội (2006).
Giải A cuộc thi Thơ tình Báo Văn nghệ (2006 - 2007).
Giải Báo chí 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội (Hội Nhà báo Việt Nam, 2010).
Giải Nhất cuộc thi Bút ký, phóng sự Báo Người Hà Nội (2010).

×