Làm phim nông thôn: Khó như đi cày, lội ruộng (Kỳ 1)

LTS: Nông thôn từng là nguồn cảm hứng dồi dào của điện ảnh Việt Nam, thế nhưng, trong những năm gần đây, đề tài này ngày càng trở nên hiếm hoi trên màn ảnh rộng. Theo nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã, làm phim về nông thôn là một trong những công việc khó nhất bởi người sáng tạo không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải dành nhiều thời gian điền dã, nghiên cứu và thấu hiểu sâu sắc con người, văn hóa của vùng đất được phản ánh. Loạt bài viết "Làm phim nông thôn: Khó như đi cày, lội ruộng" là sự chia sẻ của nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã trước những thách thức phía sau các bộ phim đề tài nông thôn, đồng thời lý giải vì sao dòng phim này ngày càng thưa vắng và đặt kỳ vọng vào "Chuyện tình Khâu Vai" như một điểm sáng đáng chú ý của điện ảnh Việt.

Kỳ 1: Phim về nông thôn - chỉ có thể thấu cảm mới làm được

Muốn làm phim nông thôn hay phải hiểu sâu văn hóa vùng đất được phản ánh

Bộ phim điện ảnh Chuyện tình Khâu Vai (biên kịch Trịnh Thanh Nhã và Lê Anh Thúy, đạo diễn Trần Chí Thành) do Nhà nước đặt hàng Công ty Cổ phần Hãng phim truyện I thực hiện. Chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, tác phẩm khai thác đề tài miền núi, đậm đặc bản sắc văn hóa địa phương, được kỳ vọng sẽ trở thành một bộ phim giàu chất trữ tình, góp phần quảng bá hình ảnh và con người Hà Giang.

Trong bối cảnh ngày càng hiếm những tác phẩm điện ảnh về nông thôn, Chuyện tình Khâu Vai được kỳ vọng sẽ là một điểm sáng đáng chú ý của điện ảnh Việt Nam.

Theo bà, đâu là nguyên nhân khiến điện ảnh hiện nay thiếu vắng những bộ phim về đề tài nông thôn?

- Điện ảnh hiện nay đã được xã hội hóa, không chỉ có Nhà nước mà còn có sự tham gia của nhiều hãng phim tư nhân. Ngoài việc lựa chọn những đề tài có khả năng thu hút khán giả, các đơn vị sản xuất thường ưu tiên những dự án dễ thực hiện, ít phức tạp về bối cảnh và nội dung.

Nếu chỉ kể một câu chuyện tình yêu, nhiều nhà làm phim sẽ lựa chọn bối cảnh đô thị hiện đại, lung linh ánh đèn thay vì đưa nhân vật đến những vùng nông thôn xa xôi. Đặt câu chuyện ở thành phố cũng giúp tác phẩm mang tính trung tính hơn về mặt văn hóa. Tất nhiên, vẫn có những bộ phim tình cảm lồng ghép yếu tố văn hóa và đời sống nông thôn như Người vợ ba, nhưng kết quả lại chưa đạt được thành công như kỳ vọng.

Với những đề tài buộc phải gắn liền với văn hóa, đời sống vùng quê thì việc thực hiện càng khó khăn hơn. Nhiều nhà làm phim hiện nay gặp trở ngại khi muốn kể câu chuyện gắn với một địa danh hay vùng miền cụ thể bởi họ chưa thực sự hiểu sâu về văn hóa nơi đó. Không ít người thiếu khả năng hoặc sự kiên nhẫn để nghiên cứu, tìm hiểu kỹ lưỡng nên dù cố gắng làm phim vùng miền vẫn chưa đạt được hiệu quả mong muốn.

Muốn làm phim về một vùng đất nào đó, người làm phim phải hiểu đầy đủ về nơi ấy chứ không đơn thuần chỉ đến để lấy bối cảnh.

Vậy giải pháp nào dành cho những nhà làm phim muốn thực hiện thành công một bộ phim về nông thôn trong tương lai?

- Giải pháp thì có nhiều và tùy thuộc vào cách áp dụng của từng người. Đây chỉ là quan điểm cá nhân của tôi.

Gần đây, tôi có xem một bộ phim của Nhật Bản và nhận ra rằng vấn đề không nằm ở việc bối cảnh được đặt ở đâu, mà ở cách bộ phim gắn kết với dân tộc và văn hóa riêng của vùng đất ấy. Họ khai thác rất sâu yếu tố văn hóa để tạo nên nét độc đáo, khiến tác phẩm trở nên khác biệt. Xen lẫn trong đó là câu chuyện về nghị lực, kỷ luật và ý chí con người.

Như vậy, yếu tố quyết định thành công của một bộ phim vùng miền có phải nằm ở sự am hiểu văn hóa bản địa của người làm phim?

- Theo tôi, đề tài nào cũng có thể làm được, miễn là người làm phim lựa chọn được địa bàn phù hợp và hiểu thật sâu sắc về con người, văn hóa nơi đó. Tuy nhiên, điều này lại rất khó đối với nhiều nhà làm phim hiện nay bởi nó đòi hỏi quá nhiều thời gian.

Để có được sự am hiểu đó, người làm phim cần chuẩn bị những gì?

- Thực tế, để nghiên cứu lịch sử, văn hóa hay bản sắc của một vùng đất, trước hết người làm phim phải có hệ thống kiến thức nền vững chắc. Từ nền tảng đó mới có thể nhận ra đâu là điểm khác biệt thực sự của vùng đất mình muốn khai thác. Nếu thiếu kiến thức hệ thống, người ta rất dễ chỉ nhìn thấy những yếu tố mang tính “kỳ hóa” và nhầm tưởng đó là nét riêng độc nhất.

Trong khi thực tế, những chi tiết ấy có thể xuất hiện ở nhiều nơi khác nhau. Chỉ vì không biết nên người ta tưởng đó là điều đặc biệt. Vì thế, tôi khẳng định rằng nếu không có kiến thức hệ thống thì rất khó làm được những bộ phim vùng miền thực sự có chiều sâu.

Có thể xem việc lựa chọn những tác phẩm văn học nổi tiếng làm kịch bản gốc là một tiêu chí quan trọng nếu muốn làm phim nông thôn thành công?

- Một trong những lý do tôi lựa chọn Chuyện tình Khâu Vai của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ để chuyển thể cùng biên kịch Lê Anh Thúy là bởi cuốn sách đã cung cấp nguồn tư liệu đủ sâu và phong phú cho công việc xây dựng kịch bản điện ảnh.

Trong sách có nhiều chi tiết giúp tôi mở rộng hướng nghiên cứu, tìm thêm tư liệu đọc và ngẫm nghĩ lại về bối cảnh. Từ đó, tôi có thể hình dung nhân vật trên phim sẽ sống, sinh hoạt ra sao.

Trong giáo trình điện ảnh của Mỹ, bối cảnh được định nghĩa không chỉ là nơi để nhìn ngắm. Đó là nơi nhân vật chiến đấu, thắng hoặc thua theo nhiều nghĩa khác nhau. Vì thế, bối cảnh phải phù hợp với hành động của nhân vật, giúp mọi hành động đều có lý do tồn tại. Khi hành động của nhân vật trở nên thuyết phục, bản sắc và hương vị của vùng đất ấy cũng sẽ được bộc lộ rõ nét.

Nói cách khác, bối cảnh không đơn thuần là một địa điểm hay một khái niệm. Đó là chiều sâu văn hóa mà người làm phim bắt buộc phải tìm hiểu kỹ lưỡng.

Từ những tác phẩm kinh điển của điện ảnh Việt Nam, bà rút ra bài học gì về cách xây dựng phim mang đậm bản sắc vùng miền?

- Trước đây, nhiều tác giả đã viết được những kịch bản rất sâu sắc. Chẳng hạn như Cánh đồng hoang. Nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã sống và gắn bó với vùng đất ấy. Ông thuộc về nơi đó nên cảm nhận đầy đủ hương sắc, hơi thở của miền Tây Nam Bộ. Đạo diễn bộ phim là Hồng Sến cũng là người miền Tây.

Hay như Bao giờ cho đến tháng Mười, điểm đặc sắc nằm ở việc đạo diễn, biên kịch Đặng Nhật Minh đã tư duy câu chuyện ngay trên nền bối cảnh. Câu chuyện ấy không thể diễn ra ở bất kỳ nơi nào khác, vì vậy bản sắc văn hóa vùng miền được thể hiện trọn vẹn.

Đón đọc kỳ 2: Không đi điền dã, không thể viết được phim về nông thôn.

×