Nhà Hán có thực sự sở hữu đội quân mạnh ngang nhà Tần?

Nhà Hán có thực sự sở hữu đội quân mạnh ngang nhà Tần?

Trong lịch sử Trung Hoa cổ đại, nếu nhà Tần được nhớ đến như triều đại đã dùng sức mạnh quân sự để thống nhất thiên hạ thì nhà Hán lại là triều đại biến cỗ máy chiến tranh ấy thành một hệ thống bền bỉ hơn, linh hoạt hơn và đủ sức đưa sức mạnh của Trung Hoa cổ đại vượt xa biên giới phía bắc. Chính vì vậy, câu hỏi nhà Hán có sở hữu một đội quân mạnh ngang nhà Tần hay không không thể chỉ trả lời bằng một chữ “có” hoặc “không”. Điều thú vị nằm ở chỗ: nhà Hán thực sự kế thừa rất nhiều nền tảng quân sự, hành chính và hậu cần của nhà Tần, nhưng sau đó họ còn cải biến chúng để thích ứng với một đối thủ mà nhà Tần chưa từng phải đối phó theo cách tương tự, đó là đế quốc du mục Hung Nô.

Nhà Tần thống nhất Trung Quốc năm 221 trước Công nguyên dưới tay Tần Thủy Hoàng, sau hàng thế kỷ chiến tranh giữa các nước chư hầu. Sức mạnh của quân Tần không đơn thuần đến từ số lượng binh sĩ mà đến từ cả một hệ thống nhà nước được tổ chức để phục vụ chiến tranh. Những cải cách từ thời Thương Ưởng ở nước Tần đã tạo ra chế độ quân công, huy động nhân lực quy mô lớn, tiêu chuẩn hóa vũ khí, kiểm soát hậu cần và xây dựng một bộ máy hành chính có khả năng nuôi dưỡng chiến tranh trong thời gian dài.

Đội quân đất nung trong lăng Tần Thủy Hoàng ngày nay trở thành hình ảnh nổi tiếng nhất về sức mạnh ấy. Nhưng những pho tượng đất nung chỉ là phần nổi của một hệ thống quân sự khổng lồ. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều bộ phận bằng đồng của cơ cấu nỏ tại khu lăng mộ, cho thấy nỏ được sản xuất và phân phối theo quy mô lớn, có sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Nghiên cứu về các cơ cấu nỏ cũng cho thấy quá trình sản xuất được tổ chức theo từng lô, phản ánh trình độ tiêu chuẩn hóa và quản lý quân giới rất cao của nhà Tần.

Nỏ chính là một trong những bí mật khiến quân đội Trung Hoa thời Tần-Hán trở nên đặc biệt.

Khác với cung tên đòi hỏi kỹ năng thuần thục trong thời gian dài, nỏ có thể tạo ra sức công phá lớn với quá trình huấn luyện tương đối dễ tiêu chuẩn hóa hơn. Những phát hiện khảo cổ tại khu vực đội quân đất nung cho thấy nỏ không phải thứ vũ khí hiếm hoi dành cho một nhóm nhỏ tinh nhuệ mà nằm trong hệ thống trang bị quân sự được nhà nước tổ chức sản xuất quy mô lớn. Một số nhà nghiên cứu từng ước tính những loại nỏ lớn của thời Tần có tầm bắn rất xa, nhưng các con số cụ thể về “800 mét” cần được xem là ước tính chứ không phải khoảng cách tác chiến chắc chắn.

Đây cũng là điểm cần phân biệt với hình ảnh thường thấy trong phim ảnh. Quân Tần không phải một đội quân chỉ biết đứng thành hàng rồi dùng nỏ bắn đối phương. Họ có bộ binh, kỵ binh, chiến xa, cung thủ, nỏ thủ và nhiều loại đơn vị khác nhau. Sức mạnh thật sự nằm ở khả năng phối hợp giữa những thành phần đó trong một bộ máy chiến tranh được nhà nước kiểm soát.

Khi nhà Tần sụp đổ, nhà Hán không vứt bỏ toàn bộ hệ thống ấy. Trái lại, nhà Hán tiếp tục sử dụng nhiều thiết chế của nhà Tần, đồng thời điều chỉnh chúng cho phù hợp với một đế quốc rộng lớn hơn. Đến thời Hán Vũ Đế, Trung Quốc đã có đủ nguồn lực để chuyển từ thế phòng thủ trước Hung Nô sang những chiến dịch tấn công sâu vào thảo nguyên.

Đây chính là lúc cuộc đối đầu giữa hai thế giới quân sự trở nên đặc biệt hấp dẫn.

Một bên là đế quốc nông nghiệp với dân số đông, thành trì, kho lương, bộ máy hành chính và khả năng huy động quân đội quy mô lớn. Bên kia là liên minh du mục với sức mạnh cốt lõi là kỵ binh, cung tên và khả năng di chuyển trên những khoảng cách mà quân đội nông nghiệp rất khó theo kịp.

Hung Nô không phải một “dân tộc đơn nhất” theo nghĩa hiện đại. Đó là một liên minh chính trị và quân sự gồm nhiều nhóm người trên thảo nguyên Đông Á. Từ thế kỷ III trước Công nguyên, họ trở thành đối thủ lớn của các triều đại Trung Hoa ở phía bắc.

Nhà Hán từng phải chịu nhiều thất bại trước Hung Nô trong giai đoạn đầu. Thậm chí Hán Cao Tổ Lưu Bang từng bị vây tại Bạch Đăng Sơn năm 200 trước Công nguyên. Sau đó, triều đình nhà Hán trong một thời gian dài phải sử dụng chính sách hòa thân, trao đổi và cống phẩm để duy trì hòa bình tương đối.

Nhưng đến thời Hán Vũ Đế, cục diện thay đổi.

Nhà Hán bắt đầu xây dựng một lực lượng kỵ binh mạnh hơn, đồng thời tiến hành những chiến dịch quy mô lớn nhằm phá vỡ sức mạnh Hung Nô. Hai cái tên nổi bật nhất là Vệ Thanh và Hoắc Khứ Bệnh.

Năm 119 trước Công nguyên, chiến dịch Mạc Bắc trở thành một trong những cuộc viễn chinh nổi tiếng nhất thời Hán. Vệ Thanh và Hoắc Khứ Bệnh dẫn quân vượt qua sa mạc Gobi, tiến sâu về phía bắc và đánh vào những trung tâm quyền lực của Hung Nô. Các chiến dịch này khiến Hung Nô phải rút xa khỏi vùng biên giới Trung Hoa; quân Hán thậm chí tiến tới những khu vực rất xa về phía bắc.

Tuy nhiên, nói rằng nhà Hán “đánh bại hoàn toàn Hung Nô rồi đẩy họ chạy sang châu Âu” là cách kể quá đơn giản.

Đây là một trong những điểm hấp dẫn nhưng cũng gây tranh cãi nhất của lịch sử Á-Âu. Từ lâu, nhiều học giả đã đặt câu hỏi liệu Hung Nô trong sử liệu Trung Hoa có phải chính là tổ tiên của người Hung châu Âu, lực lượng từng khiến Đế quốc La Mã khiếp đảm dưới thời Attila hay không.

Ngày nay, câu trả lời thận trọng hơn nhiều. Bằng chứng khảo cổ, ngôn ngữ và di truyền cho thấy có những mối liên hệ đáng chú ý giữa cư dân thời Hung Nô và một bộ phận người Hung về sau, nhưng không thể đơn giản viết rằng “Hung Nô bị nhà Hán đánh bại rồi chạy thẳng sang châu Âu”. Người Hung châu Âu xuất hiện ở châu Âu vào thế kỷ IV, tức cách thời kỳ cực thịnh của Hung Nô nhiều thế kỷ. Các nghiên cứu di truyền gần đây tìm thấy những mối liên hệ xuyên lục địa, trong đó có dấu vết liên quan tới tầng lớp tinh hoa Hung Nô, nhưng đồng thời cho thấy cộng đồng Hung châu Âu có thành phần rất đa dạng.

Nói cách khác, có thể tồn tại những dòng người, văn hóa và di sản quân sự nối liền thảo nguyên Đông Á với thế giới Hung ở châu Âu, nhưng lịch sử không vận hành theo một đường thẳng đơn giản.

Vậy còn Attila?

Khoảng thế kỷ V, Attila trở thành nhân vật đáng sợ nhất của thế giới châu Âu. Đế chế Hung dưới quyền ông gây sức ép lên cả Đế quốc Đông La Mã lẫn Tây La Mã. Nhưng hình ảnh Attila trong mắt người châu Âu không hoàn toàn giống một “kỵ sĩ Mông Cổ” như cách tưởng tượng hiện đại.

Một trong những nguồn quan trọng nhất về Attila là Priscus, nhà ngoại giao và sử gia Đông La Mã từng tham gia sứ đoàn tới triều đình Attila năm 449. Ông mô tả Attila là người có vóc dáng thấp, ngực rộng, đầu lớn, mắt nhỏ, râu thưa điểm bạc, mũi tẹt và nước da sẫm. Đây là một trong số ít mô tả tương đối trực tiếp về ngoại hình Attila từ một người từng gặp ông. Tuy nhiên, việc nhìn mô tả này rồi kết luận Attila “trông giống một chiến binh trong đội quân đất nung” là suy diễn, bởi những đặc điểm ấy không đủ để xác định nguồn gốc dân tộc.

Điều đáng sợ của người Hung không nằm ở khuôn mặt.

Nó nằm ở lưng ngựa.

Kỵ binh cung thủ thảo nguyên có thể chiến đấu ở khoảng cách mà bộ binh nặng châu Âu gặp nhiều khó khăn. Họ không nhất thiết phải lao vào đối phương trong một trận giáp lá cà. Họ có thể tiếp cận, bắn tên, rút lui, đổi hướng, kéo giãn đội hình đối phương rồi quay lại tấn công.

Đây là một hệ thống chiến tranh hoàn toàn khác với đội hình bộ binh nặng kiểu Địa Trung Hải.

Nhưng nói rằng Hung Nô hay người Hung “dùng chiến thuật học từ nhà Hán” cũng cần thận trọng. Cả hai nền văn minh đều sống cạnh thế giới thảo nguyên và đều phát triển những phương thức tác chiến phù hợp với địa hình, ngựa và cung. Không có bằng chứng đơn giản cho thấy người Hung châu Âu đã học toàn bộ chiến thuật từ nhà Hán rồi mang sang phương Tây.

Thậm chí, trong nhiều trường hợp, ảnh hưởng đi theo cả hai chiều.

Các triều đại Trung Hoa cũng phải học từ những người cưỡi ngựa phía bắc. Nhà Hán phát triển kỵ binh mạnh hơn, sử dụng ngựa từ các vùng Trung Á, điều chỉnh chiến thuật và xây dựng các căn cứ hậu cần phục vụ những cuộc viễn chinh sâu vào thảo nguyên.

Đây chính là điểm làm nên sức mạnh của nhà Hán: họ không chỉ kế thừa quân đội nhà Tần, mà còn biết thay đổi nó.

Nếu nhà Tần là cỗ máy chiến tranh của một quốc gia đang thống nhất thiên hạ thì nhà Hán là phiên bản thích nghi với một đế quốc rộng lớn, nơi chiến tranh không chỉ diễn ra giữa các thành trì mà còn diễn ra trên những vùng thảo nguyên rộng hàng nghìn dặm.

Và nếu nhìn xa hơn, lịch sử Trung Hoa còn xuất hiện một nghịch lý tương tự với người Mông Cổ.

Người Mông Cổ sau này học cách sử dụng kỹ thuật công thành, thuốc súng và các phương tiện quân sự của những nền văn minh mà họ chinh phục. Nhưng nói rằng họ “học súng từ Trung Nguyên rồi đánh bại Trung Nguyên” cũng là một cách kể giản lược. Công nghệ thuốc súng đã phát triển ở Trung Quốc qua nhiều thế kỷ và được truyền bá dần dần qua các mạng lưới chiến tranh, thương mại và tiếp xúc Á-Âu.

Đến thế kỷ XIII, chính người Mông Cổ lại sử dụng kỹ thuật của các dân tộc bị chinh phục để xây dựng một đế quốc rộng lớn chưa từng có.

Lịch sử vì thế không phải câu chuyện “thầy thắng trò” hay “trò đánh bại thầy”. Đó là câu chuyện về sự thích nghi.

Nhà Tần xây dựng một cỗ máy quân sự có khả năng huy động cả một quốc gia. Nhà Hán kế thừa cỗ máy ấy và biến nó thành công cụ đối đầu với Hung Nô. Người dân thảo nguyên lại phát triển một kiểu chiến tranh khác dựa trên ngựa, cung tên, tốc độ và khả năng sống sót trong môi trường khắc nghiệt. Cuối cùng, không có đội quân nào mạnh tuyệt đối.

Nỏ Tần có thể nghiền nát một đội hình ở khoảng cách xa, nhưng không thể tự mình đuổi kịp một kỵ binh thảo nguyên. Kỵ binh Hung Nô có thể khiến quân đội nông nghiệp kiệt sức, nhưng khi đối mặt với thành trì kiên cố và chiến tranh công thành, họ cũng phải học hỏi công nghệ của đối phương. Nhà Hán có thể đẩy Hung Nô về phía bắc, nhưng không thể xóa bỏ hoàn toàn thế giới du mục.

Đó mới là bí mật thực sự của lịch sử quân sự cổ đại. Không phải ai có nhiều quân hơn sẽ thắng. Không phải ai có vũ khí mạnh hơn sẽ thắng. Mà thường là kẻ nào thích nghi nhanh hơn với cách chiến tranh đang thay đổi sẽ sống sót.

Và trong suốt hơn hai nghìn năm lịch sử Á-Âu, những người cưỡi ngựa trên thảo nguyên và những người sống sau những bức tường thành đã liên tục học từ nhau. Chính sự va chạm ấy đã tạo ra một trong những dòng chảy quân sự vĩ đại nhất của lịch sử nhân loại: từ nỏ của Tần, kỵ binh của Hán, cung thủ Hung Nô, những đạo quân của Attila cho tới các cuộc chinh phục của Mông Cổ.

Bởi vậy, câu hỏi “quân Hán hay quân Tần mạnh hơn?” có lẽ không quan trọng bằng một câu hỏi khác: vì sao nhà Hán có thể kế thừa sức mạnh của nhà Tần nhưng vẫn tồn tại lâu hơn hai thế kỷ?

Câu trả lời nằm ở khả năng biến chiến tranh thành một nghệ thuật thích nghi.

Và đó cũng là lý do những đế chế từng tưởng rằng mình bất khả chiến bại cuối cùng vẫn phải học cách cưỡi theo vó ngựa của đối thủ.

×