Nhà khoa học cảnh báo nguy cơ sa sút trí tuệ khi quá phụ thuộc AI

Các nhà khoa học đã gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng số ca mắc chứng mất trí nhớ ở Mỹ có thể tăng gần gấp đôi vào năm 2060 do dân số già hóa và tỷ lệ béo phì, tiểu đường và cao huyết áp ngày càng tăng.

Nhà thần kinh học Vivienne Ming (Mỹ) cảnh báo AI có thể vô tình làm trầm trọng thêm vấn đề nếu con người ngày càng giao phó cho máy móc những công việc vốn đòi hỏi tư duy.

"Dữ liệu nghiên cứu của chúng tôi cho thấy những sinh viên sử dụng AI theo cách phổ biến nhất, tức đặt câu hỏi và chấp nhận ngay câu trả lời, có mức độ hoạt động não bộ liên quan đến tư duy tích cực giảm 40% hoạt động não ở giải gamma so với khi tự giải quyết vấn đề", Ming chia sẻ.

Khi câu trả lời luôn sẵn có

Hiện nay, AI đã trở thành công cụ quen thuộc trong học tập và công việc. Nhiều người sử dụng chatbot để tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu hoặc hỗ trợ viết nội dung.

Theo Ming, tác động của thói quen này không xuất hiện ngay lập tức mà tích lũy dần theo thời gian.

"Khi mọi câu trả lời đều nằm ngay sau một cú nhấp chuột, chúng ta dễ đánh mất thói quen tò mò", bà nói.

Sự tò mò vốn là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình học hỏi. Khi con người không còn phải tự đặt câu hỏi, thử nghiệm và mắc sai lầm để tìm ra lời giải, các cơ chế học tập tự nhiên của não bộ cũng ít được kích hoạt hơn.

Một khả năng khác có thể bị ảnh hưởng là siêu nhận thức (metacognition) - năng lực tự đánh giá mức độ hiểu biết của bản thân.

Theo Ming, quá trình học hiệu quả thường bắt đầu từ việc nhận ra mình chưa hiểu điều gì đó, sau đó tìm cách lấp đầy khoảng trống kiến thức. Nhưng khi AI thực hiện phần lớn công việc tư duy, con người có thể rơi vào trạng thái tưởng rằng mình đã hiểu vấn đề, trong khi thực tế chỉ đang tiếp nhận câu trả lời có sẵn.

"Chúng ta cần những thử thách vừa đủ để buộc bộ não vận động. Chính những khó khăn đó mới giúp con người tiến bộ", bà nói.

Bài học từ GPS

Ming cho rằng công nghệ không phải lần đầu thay đổi cách con người suy nghĩ. Trước đây, máy tính bỏ túi khiến việc tính nhẩm ít phổ biến hơn, còn điện thoại thông minh làm giảm nhu cầu ghi nhớ nhiều thông tin.

Tuy nhiên, bà cho rằng GPS mới là ví dụ gần nhất để so sánh với AI.

Một số nghiên cứu cho thấy việc phụ thuộc vào thiết bị định vị trong thời gian dài có thể làm giảm khả năng định hướng không gian và mức độ hoạt động của vùng não liên quan đến việc xây dựng "bản đồ tinh thần".

"Nếu GPS chỉ thay thế một chức năng nhận thức, thì AI được thiết kế để thay thế gần như mọi chức năng mà con người sẵn sàng giao cho nó, từ viết lách, lập kế hoạch đến suy luận hay đưa ra phán đoán", Ming nhận định.

Theo bà, điều đáng lo là quá trình này có thể tự củng cố theo thời gian. Khi AI làm tốt hơn ở một lĩnh vực nào đó, con người sẽ có xu hướng ít luyện tập kỹ năng đó hơn. Kỹ năng suy giảm lại khiến họ càng phụ thuộc vào AI nhiều hơn.

AI không phải người làm thay

Dù đưa ra cảnh báo, Ming không cho rằng con người cần tránh xa AI. Ngược lại, bà đánh giá công nghệ này có thể trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực nếu được sử dụng đúng cách.

Theo bà, thay vì coi AI là "cỗ máy trả lời", người dùng nên xem nó như một cộng sự phản biện.

Trong mô hình này, AI không đơn thuần cung cấp đáp án mà sẽ đặt câu hỏi ngược lại, chỉ ra những điểm yếu trong lập luận hoặc yêu cầu người dùng giải thích sâu hơn về quan điểm của mình.

"Cách sử dụng đó buộc não bộ phải tiếp tục suy nghĩ, phân tích và hoàn thiện lập luận thay vì thụ động tiếp nhận thông tin", bà nói.

Bốn dấu hiệu cho thấy bạn đang phụ thuộc AI quá mức

Theo Vivienne Ming, một số biểu hiện dưới đây có thể là tín hiệu cảnh báo:

- Khó bắt đầu viết một văn bản nếu AI không tạo sẵn bản nháp.

- Có thể hiểu một lập luận phức tạp khi đọc nhưng không thể nhớ và trình bày lại sau một thời gian ngắn.

- Không đủ kiên nhẫn để đọc một cuốn sách dài nếu không có các bản tóm tắt liên tục. - Tự tin về những kỹ năng hoặc kiến thức mà bản thân không thể chứng minh khi được kiểm tra thực tế.

"Đó là những dấu hiệu cho thấy hệ thống tự giám sát trong não bộ đang suy yếu. AI có thể giúp chúng ta làm việc hiệu quả hơn, nhưng việc giữ cho bộ não tiếp tục vận động và học hỏi vẫn là điều không thể thay thế", Ming nhận định.

×