Nhà khoa học vào cuộc, giúp nông dân thoát nghèo, vươn lên khá giả với cây sâm Lai Châu

Đưa cây xóa nghèo thành sản phẩm thương hiệu quốc gia

Ở tít trên đỉnh Pu Si Lung xã Bum Nưa (xã Pa Vệ Sủ cũ), cách đây hơn 10 năm, anh Pờ Và Hừ - Trưởng bản Xín Chải B tìm được 6 cây sâm Lai Châu để bắt đầu hành trình nhân giống trong vườn.

Sau một thời gian trồng, chăm sóc, mầy mò tìm hiểu, Pờ Và Hừ đã nắm được đặc tính sinh trưởng của cây sâm Lai Châu. Năm 2017, Và Hừ quyết định nhân rộng diện tích trồng sâm Lai Châu và làm bài bản hơn. Thay vì vùi trực tiếp xuống đất như trước, Và Hừ làm đất, lên luống cẩn thận để trồng sâm Lai Châu. Anh  Hừ còn mua lưới B40 về quây xung quanh và làm mái che theo từng luống sâm của gia đình. Vừa làm vừa mở rộng diện tích, gia đình Và Hừ đã có khoảng 2ha sâm Lai Châu.

Mỗi năm, doanh thu của gia đình từ bán hạt và cây giống cũng được hơn trăm triệu đồng. “Vườn sâm đã được 5 tuổi, đến khi thu hoạch chắc chắn sẽ lãi lớn”, anh Pờ Và Hừ kỳ vọng. Từ thành công bước đầu, Trưởng bản Pờ Và Hừ thuyết phục các hộ đồng bào La Hủ ở Xín Chải B làm theo. Đến nay, bản Xín Chải B đã có 44/56 hộ trồng sâm Lai Châu. Mạnh dạn phát triển kinh tế, trong đó có phát triển cây sâm, tỷ lệ hộ nghèo ở bản Xín Chải B đã giảm rõ rệt, từ hơn 90% vào năm 2017 xuống còn hơn 40%.

Năm 2024, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lai Châu đã thông qua dự thảo Nghị quyết về phát triển sâm Lai Châu giai đoạn 2024 - 2030, định hướng đến năm 2035. Theo đó, tỉnh Lai Châu đề ra mục tiêu phát triển sâm Lai Châu thành ngành hàng có giá trị kinh tế cao, sản phẩm chủ lực của tỉnh, mang thương hiệu sản phẩm quốc gia; góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số; bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Tỉnh Lai Châu phấn đấu đến năm 2030, diện tích trồng sâm Lai Châu đạt khoảng 3.000 ha tại các huyện Mường Tè, Nậm Nhùn, Sìn Hồ, Phong Thổ, Tam Đường, Tân Uyên và một số vùng có khả năng thích ứng. 100% diện tích trồng sâm Lai Châu được cấp mã số vùng trồng và chỉ dẫn địa lý. Sản lượng khai thác sâm Lai Châu vào năm 2030 đạt khoảng 30 tấn/năm (diện tích khai thác khoảng 100ha/năm), đảm bảo nguồn gốc xuất xứ, đạt tiêu chuẩn GACP-WHO hoặc tương đương.

Để đạt được mục tiêu trên, việc nhân giống, phát triển cây sâm cần được thực hiện một cách bài bản, khoa học, tạo nền móng vững chắc cho nghề trồng sâm ở các vùng trồng hợp thổ nhưỡng ở Lai Châu.

Ba cùng với người dân để bảo tồn nguồn gen sâm Lai Châu

Cũng trong khoảng thời gian này, TS Phạm Quang Tuyến – Viện nghiên cứu Lâm sinh thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam cùng các đồng nghiệp ngược xuôi, lăn lộn “ba cùng” (cùng ăn, cùng ở, cùng nghiên cứu, sản xuất) với người dân tại khu vực Lai Châu, Tây Bắc để phát triển diện tích trồng sâm.

“Sâm Lai Châu là loài cây trồng mới được đưa vào nghiên cứu trong khoảng chục năm gần đây, nên các quy trình kỹ thuật trồng, chăm sóc, bảo quản, thu hái... hầu như chưa có, dẫn tới nhiều trở ngại trong quá trình phát triển”, TS Phạm Quang Tuyến nhớ lại thời gian ban đầu.

Một trong những khó khăn lớn nhất đối với việc phát triển sâm là khâu quản lý bảo vệ tốn kém, đặc biệt trong thời gian chuẩn bị thu hoạch, góp phần làm tăng giá thành sản phẩm. Theo ông Tuyến, để khôi phục và bảo tồn nguồn gen sâm Lai Châu, cần vận động người dân thay đổi tư duy từ khai thác sang ươm giống.

"Khoảng những năm 2010 đến 2014, khi tiếp cận các khu rừng tự nhiên ở Mường Tè (Lai Châu), chúng tôi phát hiện có nhiều hộ dân lấy cây, hạt giống sâm từ rừng về vườn nhà trồng nhưng đều thất bại. Do sâm ở rừng có sự chọn lọc tự nhiên rất khắc nghiệt, cây nào khoẻ mới tồn tại được nhưng khi đưa về vườn nhà, bà con chăm sóc không đúng kỹ thuật nên đều bị thối củ hoặc mắc bệnh chết nhiều", ông Tuyến nói.

Sau nhiều năm “ba cùng” với người dân, ông Tuyến đã rút ra bài học và nghiên cứu ra phương pháp làm luống “hình xiên” kết hợp giữa luống xuôi dốc và theo đường đồng mức, giúp cây không bị trôi củ và thoát nước tốt hơn, tạo ra mô hình bền vững. Đồng thời, ươm giống bằng khay. Toàn bộ vườn ươm, trồng đều được che lưới và lắp đặt hệ thống tưới hiện đại ngay dưới tán rừng tự nhiên cho hiệu quả rất tích cực.

Năm 2020, TS Tuyến cùng các cộng sự thuộc Viện Nghiên cứu Lâm sinh - Viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam đề xuất và được giao thực hiện đề tài khoa học cấp nhà nước: "Xây dựng quy trình nhân giống và trồng sâm Lai Châu ở vùng Tây Bắc". Theo đó, nhóm nghiên cứu của ông Tuyến cũng đã xây dựng được vườn giống gốc (trong đó có 500 cây kế thừa và 500 cây bổ sung) để xây dựng vườn giống từ 5 tuổi trở lên, hàm lượng saponin tổng số trong các cây mẹ đạt TCCS (10%) và vượt trên 15% so với trung bình. Mô tả hình thái phân biệt và xác định được một mẫu giống sâm Lai Châu có khả năng phát triển thành giống.

Nhóm cũng xây dựng được quy trình nuôi cấy mô. Sâm Lai Châu có thể duy trì sự sống ở nơi có nhiệt độ bình quân các tháng trong năm khoảng 10 - 23 độ C, nhiệt độ thích hợp 13 – 20 độ C; Lượng mưa trung bình năm 1.700 mm – 2.600 mm; Độ cao từ 1.400 - 2.400 m so với mực nước biển. Đối với việc gây trồng sâm Lai Châu nên lựa chọn đất tơi xốp giàu dinh dưỡng, nhiều mùn. Sinh trưởng của cây sâm Lai Châu trồng dưới điều kiện che sáng và mật độ khác nhau, sau 15 tháng sinh trưởng đường kính thân ở mức độ che sáng 70 - 75% là tốt nhất.

Trong năm 2024, dù thời tiết khắc nghiệt, nhiều vườn sâm bị hư hỏng, thiệt hại nặng nhưng các vườn sâm tại bản Xin Chải, xã Giang Ma, huyện Tam Đường và bản Pá Hạ, xã Pa Vệ Sủ, huyện Mường Tè - nơi ông Tuyến và Viện Nghiên cứu Lâm sinh đang hỗ trợ kỹ thuật, trồng sâm thử nghiệm sâm Lai Châu vẫn phát triển bình thường.

"Đến nay, đề tài khoa học của chúng tôi đã t  hành công và cho kết quả rất tích cực. Nổi bật trong đó là áp dụng quy trình nhân giống sâm Lai Châu với quy mô hàng loạt đạt tỷ lệ sống lên đến trên 90% góp phần nâng cao năng suất cây dược liệu quý này đạt đến ngưỡng 3 tấn/ha”, ông Tuyến hồ hởi.

Kết quả này mở ra hướng đi mới cho tỉnh Lai Châu nói riêng và các tỉnh vùng Tây Bắc nói riêng trong việc phát triển, mở rộng, tăng diện tích và đầu tư vào chế biến, gia tăng giá trị cho cây sâm Lai Châu. Nếu các đơn vị và người dân thực hiện đúng kỹ thuật, từ 1 ha vườn giống ban đầu có thể mở rộng lên 10 - 15 ha/năm và sản lượng 1 ha có thể đạt 2 - 3 tấn/ha sau 5 năm.

Đề tài khoa học của TS Tuyến và các cộng sự đã tiếp sức cho các nhà vườn, các hợp tác xã, địa phương tích cực mở rộng diện tích trồng sâm Lai Châu. Thông qua đó giúp tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng trăm lao động ở địa phương. Thêm nữa, việc áp dụng công nghệ sẽ giúp tăng năng suất, đẩy mạnh chế biến sâu để đa dạng hóa sản phẩm, hạ giá thành để người tiêu dùng có thêm cơ hội tiếp cận, sử dụng sâm Lai Châu.

×