Nhà máy khử muối ở Vùng Vịnh: “Tử huyệt nước” của hàng triệu người và điểm yếu chiến lược giữa căng thẳng Trung Đông

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông tiếp tục leo thang, một cảnh báo đáng chú ý đã được đưa ra bởi Donald Trump khi ông đề cập khả năng Mỹ có thể tấn công các cơ sở hạ tầng trọng yếu của Iran nếu xung đột không sớm được kiểm soát. Trong đó không chỉ có nhà máy điện hay cơ sở dầu khí trên đảo Kharg mà còn bao gồm các nhà máy khử muối, một hệ thống tưởng chừng thuần túy dân sự nhưng lại đóng vai trò sống còn với hàng chục triệu người.

Điều này làm dấy lên lo ngại sâu sắc về một “cuộc chiến nguồn nước” tiềm tàng, đặc biệt tại khu vực Vịnh Ba Tư, nơi mà nước ngọt không chỉ khan hiếm mà còn phụ thuộc gần như tuyệt đối vào công nghệ khử muối để duy trì đời sống và phát triển kinh tế.

Các nhà máy khử muối Vùng Vịnh tập trung ở đâu?

Khử muối đã trở thành một phần quan trọng trong việc cung cấp nguồn nước ngọt tại khu vực Vùng Vịnh từ giữa thế kỷ XX. Năm 1951, Kuwait xây dựng nhà máy khử muối đầu tiên, sau đó Bahrain cũng bắt đầu áp dụng công nghệ này vào năm 1975. Đến cuối những năm 1950, Kuwait tiếp tục phát triển các nhà máy bay hơi tức thời, đặt nền móng cho công nghệ khử muối hiện đại. Bước sang những năm 1960, công nghệ khử muối nhiều giai đoạn ra đời và nhanh chóng được triển khai rộng rãi trên toàn khu vực Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC).

Theo thời gian, các quốc gia Vùng Vịnh đã chuyển từ những hệ thống khử muối quy mô nhỏ sang các tổ hợp lớn kết hợp sản xuất điện, và gần đây ngày càng ưu tiên công nghệ thẩm thấu ngược – một phương pháp hiệu quả hơn về năng lượng. Hiện nay, tổng công suất khử muối của khu vực đạt khoảng 26,4 tỷ mét khối nước mỗi năm, tương đương 45-50% năng lực khử muối trên toàn thế giới.

Các nhà máy khử muối chủ yếu được xây dựng dọc theo các bờ biển của Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman. Bởi đây là những vị trí thuận lợi để khai thác trực tiếp nguồn nước biển làm nguyên liệu đầu vào cho quá trình xử lý.

Những quốc gia sở hữu mật độ nhà máy cao nhất gồm Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait và Bahrain, nơi các đô thị ven biển phát triển mạnh và nhu cầu nước sinh hoạt, công nghiệp luôn ở mức rất cao.

Theo các nghiên cứu quốc tế, toàn Trung Đông có khoảng 5.000 nhà máy khử muối, trong đó hơn 400 nhà máy tập trung tại vùng Vịnh. Tuy nhiên điều đáng chú ý là chỉ khoảng 56 nhà máy quy mô lớn đã cung cấp tới hơn 90% tổng sản lượng nước khử muối, cho thấy sự tập trung cực kỳ cao về công suất và đồng thời cũng tạo ra điểm yếu lớn về an ninh nếu xảy ra xung đột.

Phần lớn các nhà máy này nằm gần các đô thị lớn ven biển như Dubai, Abu Dhabi, Doha, Kuwait City hay Dammam. Đây là những khu vực có nhu cầu nước sinh hoạt và công nghiệp cực lớn, đồng thời cũng là nơi tập trung dân cư đông đúc.

Vai trò sống còn của khử muối đối với người dân

Khử muối không đơn thuần là một giải pháp bổ sung, mà đã trở thành “nguồn nước chính” đối với nhiều quốc gia vùng Vịnh. Trong điều kiện khí hậu khô hạn, lượng mưa cực thấp và nguồn nước ngọt tự nhiên hạn chế, công nghệ này chính là nền tảng duy trì sự sống và phát triển kinh tế.

Tỷ lệ phụ thuộc vào nước khử muối rất cao của các quốc gia này rất cao. Qatar gần như dùng tới 99% nước từ công nghệ này; Kuwait và Bahrain khoảng 90%; Oman đạt 86%; Israel khoảng 80%; Ả Rập Xê Út khoảng 70% và UAE khoảng 42%.

Những con số này cho thấy, nếu các nhà máy khử muối bị gián đoạn, hàng triệu người có thể mất nguồn nước uống chỉ trong vài ngày. Theo một số phân tích an ninh, khoảng 100 triệu người tại Trung Đông phụ thuộc trực tiếp vào nguồn nước này.

Những con số này cho thấy mức độ phụ thuộc gần như tuyệt đối. Nếu hệ thống bị gián đoạn, hàng triệu người có thể mất nước uống chỉ sau vài ngày.

Không chỉ phục vụ sinh hoạt, nước khử muối còn rất quan trọng với công nghiệp. Các ngành như lọc dầu, hóa chất đều cần lượng nước lớn. Nông nghiệp tại các vùng sa mạc cũng phụ thuộc vào nguồn nước này. Có thể nói, khử muối là nền tảng giúp các đô thị hiện đại ở Trung Đông tồn tại và phát triển.

Vì sao khu vực Vùng Vịnh phải phụ thuộc vào khử muối?

Nguyên nhân chính nằm ở đặc điểm tự nhiên khắc nghiệt của khu vực. Trung Đông chỉ có chưa đến 2% nguồn nước ngọt tái tạo toàn cầu, trong khi dân số chiếm khoảng 6% thế giới. Nhiều quốc gia gần như không có sông lớn hoặc hồ tự nhiên đáng kể.

Ngoài ra, biến đổi khí hậu đang khiến tình trạng khan hiếm nước trở nên nghiêm trọng hơn: Nhiệt độ tăng cao làm bốc hơi nhanh; Lượng mưa giảm và thất thường; Nguồn nước ngầm bị khai thác quá mức...

Ngay cả Iran – quốc gia ít phụ thuộc hơn vào khử muối – cũng đang đối mặt với khủng hoảng nước nghiêm trọng. Sau nhiều năm hạn hán, các hồ chứa tại thủ đô Tehran chỉ còn dưới 10% dung tích, buộc nước này phải cân nhắc mở rộng công nghệ khử muối trong tương lai.

Chính vì giữ vai trò sống còn, các nhà máy khử muối đã trở thành mục tiêu chiến lược trong các cuộc xung đột quân sự. Lịch sử từng ghi nhận nhiều trường hợp các bên tham chiến nhắm vào hạ tầng nước nhằm gây sức ép lên đối phương.

Trong Trong cuộc chiến Vùng Vịnh năm 1990-1991, lực lượng Iraq đã tấn công các nhà máy khử muối của Kuwait, gây ra gián đoạn nghiêm trọng nguồn nước sinh hoạt. Gần đây hơn, năm 2022, lực lượng Houthi đã nhắm vào cơ sở khử muối của Ả Rập Xê Út bằng các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái.

Các cuộc tấn công vào hạ tầng nước thường không cần quy mô lớn nhưng lại gây hậu quả sâu rộng. Chỉ cần một số nhà máy chủ chốt bị vô hiệu hóa, một quốc gia có thể mất phần lớn nguồn nước uống trong thời gian rất ngắn, trong khi việc sửa chữa hoặc xây dựng lại có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí nhiều năm. Nguy cơ này càng gia tăng khi công nghệ UAV và tên lửa tầm xa ngày càng phổ biến, khiến các cơ sở ven biển trở nên dễ bị tổn thương hơn.

Nỗ lực tăng cường an ninh và khả năng dự phòng hệ thống khử muối

Trước những rủi ro hiện hữu, các quốc gia vùng Vịnh đã đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống khử muối cũng như các biện pháp bảo vệ đi kèm. Từ năm 2006 đến nay, tổng vốn đầu tư cho lĩnh vực này đã vượt 53 tỷ USD, cho thấy mức độ ưu tiên rất cao.

Các giải pháp được triển khai không chỉ dừng ở việc xây thêm nhà máy mà còn bao gồm xây dựng mạng lưới đường ống liên kết giữa các cơ sở, giúp phân phối nước linh hoạt hơn trong trường hợp một điểm bị gián đoạn. Bên cạnh đó, nhiều quốc gia đã phát triển các hồ chứa nước dự phòng quy mô lớn, đủ để duy trì nguồn cung trong nhiều ngày hoặc thậm chí vài tuần.

Ngoài ra, việc gia cố các điểm lấy nước, tăng cường bảo vệ vật lý và triển khai hệ thống phòng thủ chống UAV cũng được chú trọng. Trong số các quốc gia, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất được đánh giá có khả năng dự phòng tốt hơn nhờ quy mô đầu tư lớn, trong khi những quốc gia nhỏ như Bahrain hay Qatar vẫn đối mặt với nhiều thách thức hơn về an ninh nguồn nước.

Hệ lụy toàn cầu nếu xảy ra khủng hoảng nước tại vùng Vịnh

Tác động của một cuộc khủng hoảng nước tại vùng Vịnh sẽ không chỉ giới hạn trong phạm vi khu vực mà còn lan rộng ra toàn cầu. Hiện nay, khu vực này cung cấp khoảng 40% sản lượng nước khử muối của thế giới, đồng nghĩa với việc bất kỳ gián đoạn lớn nào cũng có thể ảnh hưởng đến thị trường công nghệ và chuỗi cung ứng liên quan.

Một kịch bản xấu có thể kéo theo khủng hoảng nhân đạo diện rộng, buộc hàng triệu người phải di cư do thiếu nước sinh hoạt. Đồng thời, các ngành công nghiệp trọng điểm như dầu khí và hóa chất có thể bị gián đoạn, từ đó ảnh hưởng đến nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh thế giới được dự báo sẽ thiếu hụt tới 40% nguồn nước ngọt vào năm 2030, vai trò của khử muối ngày càng trở nên quan trọng. Điều này cũng đồng nghĩa với việc các rủi ro liên quan đến hạ tầng nước cần được nhìn nhận ở quy mô toàn cầu, không chỉ là vấn đề khu vực.

Theo nguồn: Think Global Health; hãng tin AP; Atlanticcouncil.org

×