“Nhà rùa học” Hà Đình Đức trong ký ức nhiều người thân thiết

Một ngày qua, nghe tin PGS.TS Hà Đình Đức qua đời, PGS.TS Bùi Xuân Đính (Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) không khỏi bất ngờ. Ông Đính chia sẻ, trước đó biết PGS Hà Đình Đức ốm nhiều tháng nay nhưng nghe tin từ báo chí và gia đình khiến bản thân bàng hoàng, thương tiếc.

Ông Đính cho biết, đã quen với PGS Hà Đình Đức từ rất lâu, không nhớ cụ thể thời điểm nào nhưng luôn coi ông vừa như người “cao sang”, đáng kính trọng, lại vừa rất thân thiết và thường gọi là “GS rùa” hay “nhà rùa học”…

“Mỗi khi gặp nhau hoặc bình luận bài của nhau trên mạng xã hội, PGS Đức luôn vui vẻ hay đùa vui nên nhiều khi tôi trêu đùa lại ông. Ông thường gửi cho tôi các bài cũ của ông, nhiều bài có liên quan đến chuyên môn sâu của ông, của tôi mà cả hai người cùng thích, cùng quan tâm. Tôi nhiều lần cùng ông tham dự các hội thảo, tọa đàm, trong đó có lần vào tháng 4/2021, tôi và ông dự hội thảo về đền Đồng Cổ, ở Thanh Hóa, tổ chức tại huyện Yên Định (cũ).

Lần đó, hai anh em ở chung phòng, trò chuyện đến gần 12h đêm mới ngủ. Lần thứ hai, tại hội thảo về “Giải pháp tổng thể cải tạo sông Tô Lịch, xây dựng công viên văn hóa” (7/7/2022), ông đã “chụp trộm” tôi, bị tôi đùa lại. Lần gần đây nhất, tháng 3/2025, tại lễ ra mắt sách “Sự tích Long Quân và các vị thủy thần” ở một ngôi chùa lớn ven Hồ Tây, tôi ngồi cùng ông, trước khi vào buổi lễ, ông vẫn sôi nổi đàm luận”, PGS Bùi Xuân Đính nhớ lại.

Vài tháng trước, khi thấy PGS.TS Hà Đình Đức chia sẻ những khoảnh khắc nằm ở bệnh viện, ông Đính nhận thấy sức khoẻ “nhà rùa học” yếu đi rõ rệt, rồi thưa dần những chia sẻ về cuộc sống đời thường khi mà khi còn khoẻ ông hay đăng tải trên mạng xã hội.

“Hôm qua, hơn 10 năm kể từ ngày “cụ” rùa Hồ Gươm ra đi, ông đã đi theo “cụ” rùa mà ông đã ham mê tìm hiểu, góp phần tạo nên thương hiệu “nhà rùa học”. Cầu mong ông được thanh thản”, PGS Bùi Xuân Đính bày tỏ.

Ông Nguyễn Ngọc Khôi, Tổ trưởng lai dắt rùa Hồ Gươm, thành viên Hội đồng chữa trị và trực tiếp tham gia kế hoạch bảo vệ, chăm sóc rùa Hồ Gươm năm 2011, cho biết, từng có nhiều thời gian làm việc, nghiên cứu cùng PGS.TS Hà Đình Đức.

Theo ông Khôi, PGS Hà Đình Đức là một trong số thành viên tích cực. Di sản khoa học của ông thể hiễn rõ ở việc có 200 bài viết và 6 công trình nghiên cứu cấp Quốc gia về Hồ Gươm. Chính sự gắn bó đó khiến hình ảnh PGS Hà Đình Đức trở nên quen thuộc với những người sống quanh Hồ Gươm. Không chỉ những người cùng nghiên cứu, mà nhà báo, người dân và những người sinh sống quanh khu vực này đều biết đến sự gắn bó và tình yêu của PGS Hà Đình Đức với rùa Hồ Gươm, tình yêu với mảnh đất nghìn năm văn hiến.

Mỗi khi phát hiện rùa nổi, PGS Đức đều chủ động liên lạc với tổ công tác để cùng theo dõi. Việc bắt được rùa sau khi quây lưới còn phụ thuộc vào phán đoán, kinh nghiệm và cả may mắn, song nhà khoa học luôn chia sẻ những hiểu biết của mình với các thành viên tham gia. Từ những góp ý của ông, lực lượng chức năng đã tổ chức bắt rùa lên gò Tháp Rùa để chữa trị vào năm 2011.

Không chỉ nghiên cứu về rùa, PGS Hà Đình Đức nhiều lần lên tiếng về những nguy cơ ảnh hưởng đến hệ sinh thái Hồ Gươm, trong đó có tình trạng ô nhiễm nguồn nước, sự suy giảm chất lượng môi trường sống và tác động của quá trình đô thị hóa…

PGS.TS Hà Đình Đức qua đời sáng 7/8, ở tuổi 87. Những nghiên cứu của PGS.TS Hà Đình Đức đã góp phần bổ sung nhiều dữ liệu khoa học quan trọng về cá thể rùa Hoàn Kiếm, góp phần thu hút sự quan tâm của cộng đồng đối với công tác bảo tồn loài rùa quý hiếm này.

Ghi nhận những nghiên cứu, đóng góp của ông trong công cuộc bảo vệ rùa Hồ Gươm và văn hóa lịch sử Thủ đô, thành phố Hà Nội đã quyết định xét tặng ông danh hiệu “Công dân Thủ đô ưu tú” năm 2012. Ngoài ra, ông còn được trao tặng nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý như: Huân chương Kháng chiến hạng Ba; Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ (2007); danh hiệu Nhà giáo Ưu tú (2010); đồng tác giả Giải thưởng Hồ Chí Minh (2012); Giải thưởng “Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội” (2011); hai lần được UBND TP Hà Nội công nhận danh hiệu “Người tốt, việc tốt”; đồng thời xác lập Kỷ lục Việt Nam là người tìm hiểu, nghiên cứu và có nhiều bài viết về rùa Hồ Gươm nhất.

Theo thông tin từ gia đình, PGS.TS Hà Đình Đức từ trần vào lúc 4h45 phút ngày 7/8, hưởng thọ 87 tuổi. Lễ viếng bắt đầu từ 8h15 ngày 11/8 (tức 29/6 âm lịch). Lễ truy điệu vào hồi 9h15 cùng ngày tại nhà tang lễ thành phố 125 Phùng Hưng, Hà Nội.

Hoả táng tại Đài hoá thân Hoàn vũ Văn Điển, Thanh Trì, Hà Nội. An táng cùng ngày tại nghĩa trang Dạ Cá, xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hoá.

×