Nhà tôi ở làng Lệ Sơn...

1.Tôi xa làng lần đầu khi 11 tuổi, 2 năm sau khi mẹ mất và ba có gia đình mới. Điều đó có nghĩa là phải rời xa cái ổ ấm có chị gái và hai em hàng ngày ríu rít bên ông bà nội ở làng Lệ Sơn - nơi tôi từng tưởng đó là một vương quốc to đùng, đủ đầy,

Xách cái túi nhỏ với vài ba bộ quần áo, tôi đi tàu chợ lên Đồng Lê, ở trong cái phòng nhỏ ở khu tập thể Phòng Nông nghiệp huyện cùng gia đình mới của ba. Lần đầu “di dân” của một đứa bé 11 tuổi - là tôi - quả thật không dễ dàng gì. Thị trấn Đồng Lê chỉ cách làng Lệ Sơn quê hương có 30km nhưng rất khác về mọi thứ. Đồng Lê - đất đỏ, mùa hè gió Lào rát bỏng, mùa đông rét cắt da cắt thịt còn mưa thì xối xả như có thể ngay lập tức cuốn trôi mọi thứ. Ở nơi đó, ngọn rau muống cũng bé xíu, cằn cỗi và bắp ngô thì khô xác, cứng queo. Nước có thể ăn uống được thì phải gánh từ giếng nằm ở chân của ngọn đồi cách nơi ở cả km.

Tên gọi, địa giới hành chính có thể thay đổi nhưng làng Lệ Sơn vẫn vẹn nguyên trong mỗi người đang trú tại quê nhà hoặc đi xa. Vẹn nguyên như những dãy núi đá và sông Gianh vẫn ở đó bất chấp thời gian, bất chấp đổi thay.

Ở Đồng Lê lúc đó không có cây, không có vườn, chỉ có những lùm sim, mua lúp xúp. Nó nhớ vườn cam trĩu quả mùa đông và những cây mít thơm nức quả chín suốt mùa hạ của ông bà nội. Cái thời mỗi ngày chỉ có mỗi chuyến tàu chợ chạy qua làng, chưa có xe máy và xe chuyến, chỉ cách 30 cây số, trong cùng một huyện thôi mà giấc mơ từ nhà ba về làng cứ như xa vời vợi. Đã có những ngày con bé nói với ba nó: “Ba ơi, bao giờ thì con được về nhà?”. Ba nó bảo: “Nhà ở đây chứ ở đâu nữa mà đòi về”.

Nó không nghĩ thế. Nó lẩm bẩm: “Nhà tôi ở làng Lệ Sơn”.

Hàng ngày, men theo đường tàu để đi học, nó biết rằng xuôi theo những thanh tà vẹt ấy, đi mãi, đi mãi, qua hai con hầm sẽ gặp nhà ga Lệ Sơn, là đầu làng Lệ Sơn… Nó ao ước rồi nhớ và nhớ chứ không dám trốn về bao giờ (nhưng mấy năm sau, Toản - em trai kế của nó, mới 8 tuổi đã dám đi bộ 30km “về nhà” trong đêm, để lại câu chuyện như huyền thoại cho bạn bè và họ hàng kể lại trong nhiều năm sau).

Cho đến 30, 40… năm sau, đứa bé Tôi ấy vẫn không quên cảm giác thổn thức “nhớ nhà”, cứ mờ sương và hoàng hôn, lại đứng bên hiên, nhìn về vệt xanh xa xăm - là hòn lèn Bảng- phía hạ nguồn sông Gianh. Sau hòn lèn Bảng là làng Lệ Sơn, nơi có bến sông cạnh chợ Vang với những con đò sum vầy mỗi sớm đầy tôm, cá. Nơi ấy có mái nhà tranh nằm giữa hai cái bếp - một của bốn chị em và một của ông bà nội.

Nơi ấy, khi còn ông bà nội, cả bếp, nhà và vườn đều ấm và vui.

2.Lần di dân thứ 2 là vào lúc 14 tuổi, khi tôi vào học lớp 8 chuyên văn của tỉnh Bình Trị Thiên (cũ) ở thành phố Huế. Quãng đường từ làng Lệ Sơn vào Huế dài hơn 200km và chúng tôi chỉ có một “lối” đi duy nhất: Tàu chợ. Năm ấy (1979), sau trận lũ lụt lớn, chúng tôi được nghỉ dài ngày để có thể về thăm nhà. Đó là lần đầu tiên, tôi theo bạn bè “nhảy” tàu chợ không vé về quê. Nôn nao, hồi hộp suốt trên quãng đường mười mấy tiếng tàu chạy xọc xạch.

Đoàn tàu chợ vừa dừng ở ga Lệ Sơn là tôi vội nhảy xuống, vượt qua hàng rào, lao một mạch qua rừng tre của thôn Lê Lợi, qua cánh đồng Lả Lả, qua đường Chùa, qua vườn tre ông Quýt…

Làng Lệ Sơn sau lụt bề bộn những củi, rác, cây đổ, bùn đất. Dép dính bùn níu chân. Tôi lột dép, cầm tay, chân trần tiếp tục vừa đi vừa chạy. Cho đến khi thấy cây bồ kết bên con hói và hàng rào tre, chân tôi dừng lại: “Về nhà rồi”. Nhìn thấy mệ nội (bà) đứng bên cổng nè (cành tre), vẫn là chiếc quần láng, áo xanh thẫm, tóc búi cao. Mệ cười nhẹ, mắt âu yếm: “Việc chi phải chạy gấp rứa? Đi từ từ cũng về tới nhà mà…”. Trong bếp, có nồi nước lá với bồ kết đang sôi thơm lừng. Bóc quả trứng gà bỏ vào tay tôi, mệ thủ thỉ: “Tự dưng hôm nay nghe tiếng còi tàu, mệ biết con về. Tí nữa mệ pha nước cho gội đầu, tắm rửa…”. Ngoài sân, ông nội đang cùng các em tôi bắt con gà to nhất. Ông nói vọng vào: “Mai ông đào khoai tía nấu chè với mật mía cho ăn”.

Nhiều năm sau, mỗi khi ở rất xa làng Lệ Sơn, có khi tuyệt vọng, lạnh lẽo, lòng đau quặn thắt… nhớ đến khoảnh khắc ấy, buổi chiều ấy, tôi thấy mình được cứu rỗi. Cái cổng nè ấy, con đường ấy, cái bếp ấy, mãi còn, mãi là chốn đi về cho tôi dù mọi sự đã “bãi bể nương dâu”.

Ừ thì đúng là “bãi bể nương dâu” thật bởi chỉ vài năm sau đó, ông và mệ nội mất, chị cả đi học xa, hai đứa em lên ở nốt với ba, ngôi nhà chỉ còn lại một mình trong cái vườn hoang, cam, trầu rụi dần, những cây mít cổ thụ mỗi năm bị người ta chặt, vơi dần cho đến khi hết hẳn. Lối về nhà cũ, vườn xưa cứ như bị ai đó cố ý đốn trụi.

Nhưng bên trong đứa trẻ to xác, lớn tuổi là Tôi ấy – dù ra Bắc vào Nam vẫn ghi nhớ “Nhà tôi ở làng Lệ Sơn”.

3.Sau ngày sáp nhập tỉnh, bỏ đơn vị hành chính cấp huyện, người ta thường mất thêm một chút thời gian để diễn tả khi được hỏi: “Quê đâu?”. Với người Lệ Sơn, hình như mọi chuyện dịch chuyển, chia tách địa giới hành chính không làm khó họ khi nói với người khác về nơi chôn nhau, cắt rốn. Làng Lệ Sơn là tên cổ của xã Văn Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình (cũ). Trước năm 1976, xã Văn Hóa thuộc huyện Tuyên Hóa. Trong thời Bình - Trị - Thiên là một, xã Văn Hóa thuộc huyện Quảng Trạch. Sau tách tỉnh, xã lại trở về thuộc huyện Tuyên Hóa. Từ 1/7/2025, xã Văn Hóa không còn mà hòa vào xã Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Trị mới.

Người Quảng Bình (cũ) và cả miền Trung đã quen thuộc với làng Lệ Sơn đến mức biết rõ nơi đây là “làng dạy học” (làng có rất đông người làm nghề giáo trong nhiều thế hệ). Làng gắn với câu chuyện huyền thoại “có 99 chóp núi”. Làng gắn với những món ăn đặc biệt như chắt chắt (hến nhỏ), bánh gai, mít trộn, dưa cải trồng trên núi đá. Làng có nhiều người đỗ đạt, thành danh...

Và đến giờ, tôi vẫn rất tự tin để nói rằng: “Nhà tôi ở làng Lệ Sơn”.

×